Pidoman adat
Word.
PDF nya.
MINANG KABAU
Penghulu Di Minangkobau, manuruk warih nan bajawek,saroto pusoko nan batoloang. Bak cando Kayu godang ditongah koto, nan bapucuak sabona bulek, nan baurek sabona tunggang, batang godang dahannyo kuek, daun rimbun buahnyo lobek. Batang godang bokeh basanda, urek bokeh baselo, dahan kuek tompek bagantuang, buah lobek buliah dimakan, daun rimbun tompek balinduang kapanehan, tompek batoduah kahujanan, iyo dek anak Jo kamanakan, nan salingkuang cupak Adat, nan sapayuang sapatogak, dibawah payuang dilingkuang cupak, nan manjala masuk ka nagori. Kapoi tompek batanyo, kapulang tompek babarito, kusuk nan ka manyalosai koruah nan ka manjoniah, hukum adia katonyo bona, sayak landai aianyo joniah.Elok nagori dek pangulu nan bosa Jo batuah, elok kampuang dek nan tuo, rancak topian dek nan mudo, elok rumah tanggo dek bundo kanduang. Sapokat lahia jo batin, sasuai muluk jo hati. Kamanakan barajo ka mamak, mamak barajo ka pangulu, pangulu barajo kamufokat, mufakat barajo ka nan bona, bona badiri sandirinyo, syarak bakato adat mamakai , adat nan basondi syarak ,syarak basondi kitabbullah. Syarak BABUHUA mati, Adat BABUHUA SINTAK, Kobek lungga nan indak nomuah tangga, Tibo MASONYO LORAK surang, Tibo nan hak nan batil hancua surang, Indak salah dek pangulu olun ba unjuah olah babori, olun bamintak olah ba agiah, Baitu Tuah adat Minang kobau , Sado nan anyuk dari ULU utang Muaro mailiakan,
Elok Nagori dek Pangulu sapokat manti Jo Dubalang, kok tak pandai mamogang ULU , puntiang tangga mati tabuang.
Bak adat nan bapakai, Salamo iduk ateh dunia.Kok tumbuah silang jo sangketo, Silang salisiah kok tak abih.Sangketo nan manaruah dondam nan tak putuh. Salamo musuah lai di adang,Sajojak sangketo tumbuah.Hati nan somak² ragu.Badan nan indak sonang diam.Kok angan ka kiun sajo.Ladang somak sawah tak manjadi.Padi ampo dek paneh sataun.Tagak dek ujan nan sahari, Malang ilang mujua nan tibo.Galik di situ Elok nyo tumbuah.Badan mati di kanduang tanah، Badan iduk di kanduang bona.Di tompuah ranjau nan tatahan.Nak tabubuk jo ta bungka, Bia di rompak parik nan tatogak. Naknyo runtuah adat jahiliyah di dalam kampuang Jo nagori itulah kondak Jo cinto Adat , nan basondi syarak, syarak basondi kitabullah.
Kok Manimbang ateh nan Ado, manyiang ateh nan tumbuh , Tumbuah sarupo Iko , Kok Wali (Sumondo) Rajo di rumah tanggo.Tibo di mamak rajo dalam kampuang, Kok borek samo di pikua .Ringan samo di jinjiang.Baitu adat nan bapakai , alua luruh nan baturuk di korong Jo kampuang di Nagori koto baru simalonggang , Parotian adat Jo pusoko Iyo baitu. ...
“ Syari’at pandang nan nyato,hakikat lurahnyo dalam,Bahimpun adat jo agamo sehat rohani lua jo dalam.
Simuncak mati tarombau,Kaladang mambao ladiang Lukolah pao kaduonya, Adat jo sarak Minangkabau, Umpamo aua jo tobiang, Sanda manyanda kaduonyo
Pariangan manjadi tampuak tangkai, Pagaruyuang pusek Tanah Data, Tigo luak urang namoan, Adat jo syarak ko bacorai, Bokeh bagantuang nan lah patah,Tompek bapijak nan alah ta oban.
Didalam duo kalarasan, Lareh Dt . Kotumongguangan duo Jo Dt. Parpatiah nan sabatang ,Adat ka manjadi darah dagiang,Syarak nan lazim nan jadi ka imanan,Adat nan kewi nan mandindiang,
Tasindorong jojak manurun, Tatukiek jojak mandaki, Adat jo syarak ko tasusun, Bumi sonang padi manjadi.
TAMBO ADAT NAGORI.
Bakorih sakati muno.patah olah basimpai balun ,rotak sabuah jadi tuah,Kok di bukak pusoko lamo, dibangkik batang tarondam,lah banyak ragi nan barubah.
Bulek ruponyo daun Nipah , nyato bulek ba Sogi Sogi,Diliek lipek nan tak barubah, lah di bukak tombuak tiok ragi.
Gulamo mudiak ka hulu, mati di semba ikan tilan, konailah anak udang udang, pusoko Niniak nan da ulu lai ba bununuah Jo bakonak an, kini manjadi undang undang,
Eloklah ranah nyo ranah Minang, Karambia nyo nan tinggi tinggi , pinang nyo lingguyuran, rumpuk nyo gonti gontian, Bukik ba lirik kiri kanan ,Gunuang ta ampa bakuliliang, Gunuang Marapi Jo singgalang, Gunuang tandikek Jo Gunuang sago, Gunuang Pasaman Jo Gunuang Tolang.
.Dari singkarak nan badongkang nan babuayo Putiah daguak, sampai ka pintu Rajo ilia.
Dari durian di takuak Rajo si pisau pisau anyuk hinggo ka Sialang balantak bosi dokek ayia BABALIAK baliak,
Sailiran batang bangkaweh , hinggo ayia nan badobua sampai ka lauk nan sadidih saginggo sikilang ayia bongih.
Dari Pasia bonda sapuluah, hinggo Taratak ayia hitam sampai ka Tanjuang samalidu.
Pudiang omeh batimba jalan, Baringin Godang Tongah koto,lobuah luruh jalannyo golong, Sawah batumpak di nan data,ladang babidang di nan lereng, bonda baliku turun bukik, concang latiah Niniak moyang , tambilang bosi rang Tuo tuo.sawah lah sudah Jo lantaknyo,Ladang lah sudah Jo Ranjinyo, Sawah balantak ba supadan, ladang baagiah samintolak,Padang babori baligundi.Rimbo baagiah bajiluang, bukik nan bakaratau ,Kaateh ta ombun jantan, Ka bawah nyato takosiak bulan.Niniak mamak baulayat, hak nyato ba nan punyo, Gonggam nyato ba untuak an.
Rumah Godang basondi batu, sondi banamo alua adat.Tunggak banamo kasandaran, Atok ijuak dindiang baukia, gonjong ompek nan bak bintang bakilek. Nan banamo rabuang nan mambucuk, Timah mamutiah di atehnyo.tunggak gaharu lantai candano, jariau gadiang balariak. Kok Bubungan buraq KA tobang, tuturan lobah mangirek, Poran ba ukia bak ula ngiang, bagoluk Jo ukia aka Cino,solo manyolo Jo ayia perak , Ba anjuang Jo batingkah, saroto Jo alunan, tompek manyuri Jo manirawang, tompek paranginan Puti nan di rumah, limpapeh rumah nan Godang, SUMARAK KAMPUANG Jo Nagori, ambun Puro peti bunian, pusek jalo kumpulan tali, nan Disobuk BUNDO KANDUANG.Barih balobeh di Minang kabau, satitiak bapantang lupo , kok jauah buliah di tunjukan ,dokek buliak di kakok.
Di dalamnyo luak nan tigo , Luak Limo puluah Jo tanah data, saroto Jo Luak Agam, Didalam rantau Jo pasisia di sobuk PANJANG BA KOREK AN , Godang Bakabungan, loweh nan basibiran.nan jauah mancari suku, nan dokek mancari Mandeh, kok jauah Cinto mancinto, kok dokek jalang manjalang.
Adat bapakai di duo kalarasan, Adat di Lareh Koto Piliang, Rajo urang namoan , Tumbuah di anak Jo kamanakan di suku Niniak nan Sambilan , Saroto di Lareh Bodi caniago tanamo Jo peti bunian, Bajonjang nayiak batanggo turun, bak ibarat tangan suok tangang kida, Bapisah nan indak bacorai, bacorai corai tapi Indak Baragiah.bak Umpamo kuku Jo dagiang Samo mamogang KATO PUSOKO.
Kato pusoko di sambilan, dibarih nan ba pahek, Sado nan Anyuk dari ulu utang Muaro mailiakan, nan Titiak dari langik utang bumi manarimo, jinih barih buliah di Liek , bak tuneh tumbuah di Mato, cupak ponuah ,gantang balanjuang, barih tak buliah di lampaui,
Kato pusoko di Bodi caniago, Putuh rundiak dek Sakato, lotak kan sasuatu di tompeknyo, didalam alua nan baturuk,sarupo cupak Jo gantang, cupak balilih gantang balanjuang , bak adat Jo limbago, Tuah Sakato Cilako basilang.tabujua lalu tabalintang patah,
Adat di ronah Minang kobau, Adat ba sondi sarak ,sarak ba sondi kitabbullah, Sarak mangato adat mamakai, Gantang di bodi Caniago, cupak di jadi kasukatan,adat mamakai sarak mangato, ujuk nyato sa iriang nan balain jalan.
Si Muncak mati tarombau, poi KALADANG Mambao ladiang, lukolah Pao ka duonyo, Adat Jo sarak di Minang kobau , bak cando Awua Jo tobiang ,Sanda manyanda kaduonyo.Adat nan kewi di Minang kobau, nan mamakai naroco Jo katian, iyolah pangulu nan ba pangiriang , Rajo ka IV suku Jo daulatnyo,
Elok nagori dek pangulu, rancak kampuang dek nan tuo, salosai karojo dek dubalang, rancak tapian dek nan Mudo, SUMARAK rumah nan godang dek Bundo kanduang.
Ka IV suku Rajo di Nagori , manggontiang Putuh , MAMBIANG CABIAK , syarak di kato dek alim ulamo, Bicaro nan ma ambiak tuah di nan Monang Iyo di mamak nan Codiak pandai, nasihat Tibo di nan tuo Jo gurindam ba andai andai, dek panjang umua banyak nan ba rasoi, jauah bajalan banyak diliek ambiak contoh ka nan sudah.
Sarak nan lazim di Minangkabau iyolah nan manyanda ka kitabbullah saroto Jo Sunnah, Suluah Palito di Nagori di bawo Alim ulamo, nan tau ala oram, tau Fardu Ain Jo kifayah, Tau Jo buliah Jo talarang, tau Jo hino saroto malu, Tau Jo Osah Jo nan bota, Tompek batannyo dalam nagori,sarak mangato di alim ulama ,pangulu Tingga mamakaikan undang nan totap bajalankan ,di POGANG dek pamarintah.Tali nantigo sapilin,tungku nan tigo sajorongan, adat nan kewi, sarak nan lazim saroto undang nan balikih.
Pangulu di Minang kabau, Manuruk warih nan bajawek, pusoko nan batolong , Bak kayu Godang Tongah koto, nan bapucuak sabona bulek, kok BAUREK sabona tunggang ,batang Godang dahannyo kuek, daun rimbun buahnyo lobek, Batang Godang Bokeh basanda , urek bokeh baselo, dahan kuek tompek bagantuang, buah lobek buliah di makan, daun rimbun tompek Balinduang, tompek Balinduang kapanehan, tompek batoduah kahujanan, Iyo dek anak Jo kamanakan, nan salingkuang cupak adat, nan sapayuang sapatogak, di bawah payuang di lingkungan cupak, nan manyalusuak ka nagori, Kapoi tompek batanyo, kapulang Bokeh babarito, kusuk nan kamanya losai, koruah ka manjoniahi.hukum Adia katonyo bona, sayak landai ayianyo joniah.
Elok nagori dek pangulu, rancak kampuang dek nan tuo, salosai karojo dek Dubalang, SUMARAK rumah nan Godang dek Bundo kanduang, Elok masojik dek tuak ongku Jo Malin,elok topian dek nan Mudo , sapokat lahia Jo batin, sasuai muluk jo hati,
Kamanakan barajo ka mamak, mamak barajo ka pangulu, pangulu barajo ka IV suku, KA IV suku barajo ka mufokat mufokat barajo ka nan bona , Bona badiri sandirinyo, Manuruk alua nan patuk,
Pancaringek Jo batang kapeh, tumbuah sarumpun Jo batang kapeh, duri nan tumbuah tiok tangkai, Tampuo Basarang di boniah,
Ingek Ingek nan di ateh, nan di bawah kok maimpok,tirih nan datang dari lantai, galodo datang dari ilia, Ingek sabolun konai,malantai sabolun lapuak, maminteh sabolun Anyuk, Kito nan datang dari ateh (Sarugo), Ado juo nan mambosuk dari bumi (inti saribumi), Godang pangulu Iyo dek di Amba, tinggi nyo Iyo dek di anjuang.
#####################################
Adat Kadi pakai.
Jalan salangkah madok suruk, Kato sapatah di pikiri, Sabolum nan pasa Kito turuk. Asa Jo Usua Kito cari.
(Pasa Samo Jo sadoan urang lalu ka jalan nan samo).
( Asa adolah urang nan lah lamo , urang nan lobiah daulu datang , USUA urang nan datang kudian dari asa , Asa buliah katoan urang asli , usua urang malokok, urang nan datang kudian. Usuako dek lah lamo buliah jadi asa ( punah saroto BABALIAK KA kubongan ) , abih pantangan di koto baru simalonggang 5 turunan ,sahinggo buliah manjopuk SOKO KA kampuang tompek basitumpu, babaok ka Koto Baru simalonggang tompek inggok mancongkam , Kuku tajam nan indak malukoi.).
Kok Rupo manunjuak Rogo, Kurenah manunjuak an laku,Nan lahia joleh tampak di Mato, Nan batin tasimpan dalam itu.
(Satiok korong kampuang, nan olun abih pantangan ,nan olah basoko jo ba pusoko (pusoko dek agiah Jo bori, dek jua Jo boli, Soko lah bajopuk ka ulu tompek manumpu, anyuk) , alam olun balapih tujuah /olun 7 turunan , nan adat bapakai totap adat anak dagang, urang malokok. Di imbau manyauk, di baok poi, Dokek indak buliah di kakok, jauah tak buliah di tunjukan itu adat nan bapakai,samba amba tobu di baruah satuntuang bamanih an , Buliah di tumpangan SANG SOKO kok indak Ado nan lain) , Itu Tutua nan bajawek , sia nan malolai konai sumpah biso kewi , manyalahi alua nan baturuk , أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ, manjadi kamanakan nan manggaduah adat nan ba pakai, balaku sarupo syetan, Mako takutuak dek sumpah nanlah kewi, Sumpah kalamulloh).
(Almaidah 108 ).
Tuan kotik mantiko alam,Kabaruah manabua boniah, Makin di timbo makin dalam, Di koruah Mako nyo batukuak joniah.
( Tumbuah sangketo dalam kampuang Bicaro pulang ka Pangulu Rajo dalam suku saroto Rajo di rumah tanggo (Wali /Sumondo,) Mufokat Rajo suku Jo Rajo rumah tanggo Iko nan kamanjadi tompek bapijak Rajo suku/ KA IV suku Jo Rajo Kampuang nan lain di Nagori. Bilo Rajo rumah tanggo ingin ka manogakkan adat jahiliyah , Mako Rajo kampuang/ pangulu mancari mufokat Jo Rajo suku /KA IV suku, Mako mufokat duo pangulu ko nan manjadi sondi buek dek ka IV tu Jo KA IV nan lain , mambori parentah ( tutua nan bajawek) ka anak kamanakan sa Nagori, untuak mambuang Paik nan sadidih ).
Kabalai bajonjang aka, Kanayiak jalan ka pintu,Kok pandai bamain aka, Nan ghaib dapek dalam itu.
(Olun takilek lah takolam , baronang ikan dalam ayia lah tontu jantan batinonyo, golok di ulu Tando ka ujan, cewang di langik Tando KA paneh , Pandai manyiang saolun tumbuah , tau Jo condong ka maimpok, runciang KA man cucuak, ).
Toguah Toguah duduak mangukia, Ingek Bona ka nan salah, Sungguah sungguah duduak bapikia, Patunjuak datang dari Alloh.
(Kok dapek nan baitu Indak alah tuah dek barani,Indak lanteh angan urang manogakkan nan salah di kampuang Jo Nagori nan Marusak adat , nan ka ma aliah jalan Jo manuka Cupak nan bapakai ).
.Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman :
مَاۤ اَصَا بَ مِنْ مُّصِيْبَةٍ اِلَّا بِاِ ذْنِ اللّٰهِ ۗ وَمَنْ يُّؤْمِنْ بِۢا للّٰهِ يَهْدِ قَلْبَهٗ وَا للّٰهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيْمٌ
"Tidak ada suatu musibah yang menimpa (seseorang), kecuali dengan izin Allah; dan barang siapa beriman kepada Allah, niscaya Allah akan memberi petunjuk kepada hatinya. Dan Allah Maha Mengetahui segala sesuatu."
(QS. Attagabun ayat 11 )
Pangulu Ado,
- Dek Ado tuneh nan tumbuah di matonyo / Manyosuk dari bumi, Titiak dari ateh, Anyuk dari ulu ( tutua dari pangulu nan tuo), Godang di pekuburan,
Diarok nak mamakai adat, Codiak Jo adat nan bapakai saroto 'Alim Jo Syarak nan lazim, nan ka di Arok Untuak mambuek orun Namo Suku ,kampuang Jo Nagori.
- Dek Sakato kaum,mufokat,(Babuek surek kasapakatan yang di tandai tangani seluruh waris), sahinggo Saciok bak ayam sadonciang bak bosi, mako Tabujua lalu , tabalintang patah, Di Osah an ka suduk kampuang Jo ba Puntiang/ Basuduk, Baru buliah maluang ka Nagori, Jo darah taserak dagiang basopiah , Tanduak nan bakubua, (Mambantai kobau Godang Rono itam batanduak panjang).
Godangnyo pangulu
-Barolek ka Balerong (,Darah taserak dagiang basopiah, Tanduak bakubua ).Barolek pangulu kato urang.( Balerong iyolah Balai yang di miliki dek 4 Rajo Nagori , di koto baru Balerong punyo 9 Rajo / Ka IV suku)
( Surek kesepakatan Jo calon nan patuk, saroto ranji nan di Tando tangani ka OMPEK suku ) Naknyo torang Asa Jo usua nan ka mamakai alua nan luruh, kamanompuah jalan nan pasa , kamamakai adat nan kewi, Adat basandi syarak ,syarak ba sandi Kitabbulloh.
.Godang di pekuburan , Dek nan mamikua Soko lah mandiang, Soko di aliah ka nan lain , nan sapanji ,sapayuang nan mawawrisi pusoko.
-sasuai kasapakatan kaum kotu itu.
- sasuai tutua nan mambaok Soko nan lah mandiang. Di syahkan dek KA IV suku ,di sosian dek pangulu di Nagori, Saroto maisi Adat, Di laksanakan di Pekuburan, pondam kampuang pangulu tersebut .
Basuduk/ bapuntiang , Mambantai kambiang, dek lah Ado Nan batunjuak , di sepakati (Ado sureknyo), Di puntiang dek KA IV suku ,di sosian pangulu sa nagori.di ramian urang sa kampuang.Ma isi adat.Di adoan di rumah tuo /rumah Godang pangulu tersebut.
- BAROLEK SURANG Godang pangulu nan paling godang.Darah taserak dagiang basopiah , Di syahkan KA IV suku, di sosian pangulu sa Nagori, di ramian urang kampuang Jo Nagori, Maisi adat. Baadoan di balai , di lapangan atau di rumah Godang pangulu tersebut,sampai balotuhan bodia.
SUDAHNYO GODANG PANGULU , Darah taserak dagiang basopiah, Tanduak bakubua ,Ikolah PANGULU NAN SABONANYO.
Berhaq Mambao SANGSOKO , kok olun bak itu SANG SOKO tenggek dek IMANAT, dek olun Ado nan Patuk Jo mungkin, Kok lah tumbuah sang Soko baraliah ka nan punyo ,Pangulu nan lah abih godangngo, lah barolek. Mako bapakailah adat nan kewi di nagori.
Bak andai kato pusoko:
ADAT KOTO PILIANG : BARIH BALOBEH NAKNYO TOGAK, UKUA JO JANGKO KAJI DA ULU. KAMANAKAN BARAJO KA MAMAK ,MAMAK BARAJO KA PANGULU. PANGULU BARAJO KA NAN BONA, NAN DI TIRU DI TULADANI , , DALAM ADAT LAREH NAN DUO, KABONARAN TOGAK SANDIRINYO, NAN BONA KA JADI RAJO. NAN BALILIH BAKNYO CUPAK, GANTANG BALANJUANG BAK NYO ADAT, KOK DATANG NA SABONA HAK, BATIL HANCUA SANDIRINYO.
TUAH MUPOKAT PANDAPATAN, PANTANG ILANG DEK UJAN , LOKANG DI TIMPO PANEH, TUAH SAKATO CILAKO DEK BASILANG, TABUJUA LALU ,TABALINTANG PATAH, ADAT NAN BAWARIH JO AMANAH NAN BAJAWEK., ADAT NAN BABUHUA MATI ADAT DI SYARAK KITABBULLAH, NAN BAPANTANG BARUBAH, TIBO DI ADAT NAN BA BUHUA SINTAK ,TUMBUAH DI BARIH MANIKAM JOJAK,BULIAH DI UBAH JO MUFOKAT. ITULAH WARIH KATO PUSOKO. KATO BANAMO UNDANG UNDANG, ALUA LURUH DI RONAH MINANG, JALAN PASA DEK NINIAK MOYANG. ADAT LAMO PUSOKO USANG, WARISAN DATUAK PARPATIAH NAN SABATANG SAKOTU DATUAK KOTUMANGGUNGAN JADI RAJO.
Kamanakan Manuruk adat nan kewi .
Kamanakan di bawah daguak, ado hubungan patalian darah ibu, nan sapayuang sapatogak.
Kamanakan di bawah dado, ado hubungan dek suku Jo kampuang nyo samo , penghulu nyo lain di Nagori nan samo.
Kamanakan di bawah pusek. Sasuku Jo sakampuang lain nagori.
Kamanakan di bawah lutuk. Nan malokok dek datang dari Nagori lain, Sasuku balain kampuang,(Urang panggaleh Jo paladang/ simondo di Nagori ).
Sasuku Jo sakampuang di Koto Baru Simalonggang saroto bandera adat/ Tonggo.
1.SUKU SEMBILAN fungsinya rajo (Pangulu) di nagari dengan tonggo barono Sirah jo ijau.
Kampuang nyo :Koto, Piliang, Tanjuang, Payoboda, Simabua, Sikumbang, Picancang, Guci /Sipisang , Dalimo togak sorang.
2. SUKU CANIAGO peti bunian Adat nagori /DUBALANG dengan tonggo barono KUNIANG JO BIRU DAUN.Kampuang nyo :Bodi , Caniago, Lubuak batang ,Sipanjang , Simagek /Singkuang, ..
3. SUKU JAMBAK fungsinya Pamuncak Adat /pelaksana adat di nagari ( MANTI) dengan warna tonggo HITAM JO PUTIAH. Kampuangnyo : Jambak, Kutianyia, Pitopang ,Salo, Banuhampu. .
4. SUKU MALAYU .fungsinya sebagai Rajo Ibadat /Syarak di nagari( MALIN) dengan tonggo KUNIANG JO PUTIAH. Kampuang nyo : Bendang, ,Malayu, Kampai, Mandailiang.
JINIH NAN OMPEK.
Mancampak tibo ka ulu.
Konailah anak udang udang.
Apokoh Cupah dek Pangulu
Iyolah bakumain Undang Undang.
(Istilah nan tenar Kito Donga , BAKU HANTAM, di adat Kito BAKUMAIN/ BAGOLUK JO UNDANG UNDANG. ( Bakuhantam indak Samo Jo bakumain)).
########################
BAA NAN PANGULU.
ALUA LURUH NAN BATURUK ADOLAH JALAN DALAM BABUEK KABONARAN, MANOGAK AN NAN BONA, TAHU JO JALAN MUDAH MANCAPAI TUJUAN DALAM HIDUP BARADAT NAN BASANDI SYARAK SYARAK BASYANDI KITABBULLOH,
TAMASUAK JALAN BABICARO.
ANJALAI PAMAGA KOTO,TUMBUAH SARUMPUN JO LANGGUNDI,KOK TAK PANDAI MANGALUAKAN KATO, BAK MANCUKIA SULO JO ALU,TAPI KOK PANDAI BAKATO KATO ,IYO BAK CANDO SANTAN JO TANGGULI .
TAGONANG AYIA DI KUBANGAN LANDAI BA POKOK MAKO TAGONANG. LAH TASOBUK JUO URANG DI MINANG KOBAU , NAN CODIAK PANDAI TU, BIASO MANYURUAK DI NAN TORANG, PATAH KORIH NYATO MATI ,PATAH KATO NYATO KALAH, PUTIAH MATO DAPEK DI LIEK ,PUTIAH HATI BAKA ADAAN, PUSOKO AWAK MANJADI PUNYO URANG LAIN.
TONTANGAN PANGULU.
-PAKAIAN PANGULU
SASUAI MANGKO MANJADI ,SAUKUA MAKO TAKONAK
KOK PANDAI BAMAIN BUDI /BATANAM BUDI ,URANG LALU JADI DUNSANAK.
OLANG TOBANG JO MANGKUTONYO,RAJO BAJALAN JO DAULATNYO,PANGULU BAJAKAN JO PANGIRIANGNYO.
ALANG KAPALANG BAKATO KATO, TIOK KATO BAHAKIKAT.OLANNG JO KOKEK BORI MAKAN, TOBANG KANPANTAI KADUONYO.PANJANG JO SINGKEK DI PAULEHKAN ,UNTUANG KOK LAI SAMPAI KA NAN DI CINTO
***SOLUAK PANGULU**
Badeta Soluak Palangai Jantan, Bayangan Isi Dalam Kulik,Panjangnyo tak dapek di ukur, Leba nan indak Tabidai,Salilik lingka di koniang, ikek satuangan jo kapalo,.Tiok kotuak ba undang undang ,Tiok liku aka manjala,Dalam koruk budi marangkak , Tombuak dek poham dalam lipek.
Leba ka pandindiang korong kampung, panjangnyo kapandukuang anak kamanakan, Hamparan rumah godang paraok gonjong nan ompek,
Tibo di laman ka payuang panji kabosaran, bokeh batoduah ka hujanan ,tompek balinduang kapanehan ,Bokeh nan sapayuang sapatogak saroto nan salingkuang cupak adat,
Sapokat warih mandirian (Godang di pekuburan, lah Ado nan tumbuah di matonyo, tabosuk dari bumi, bajopuk ulu ),,masuak ka kaum ( Basuduk /Bapuntiang) manjala ka nagori( Barolek ka Balerong).
(Jadi dapek di simpulkan pangulu nan bacalonan tu co sanjato olun bapuntiang Jo ba ulu, adonyo babayia /baisi adat, puntiang babuek di suduk rumah amai baisi adat saroto Mambantai kambiang, Ulu bakonaakan di balai Nagori ,baisi adat Jo Mambantai kobau, darah taserak dagiang basopiah,Tanduak bakubua Saruang nyo Nagori artinyo tompek Tingga nyo di Nagori , Di Mano bumi di pijak di situ langik bajujuang. Jauhnyo mungkin Tingga di Lareh nan Samo , Kito ko Tingga di Lareh sungai baringin) .
**BAJU ITAM PANGULU**.
Ba Baju itam godang longan, longan tasenseng tak pambongih bukan karono dek pamberang, Pangipeh angek nak nyo dingin, Pa ompeh miang dalam kampuang, Pangikih bungkuak nan sarueh, pambuang Paik nan buruak.
Sibak batonti baliak ba timba , Kilek nan mangalimantang Tasaok jaik di pangka longan , Mambayang uleh nan tak mangosan , Mambuhua tak mambuku.
(Babudi aluh, indak Ado doso nan bisa di Baco, Sakurang ² nyo sajak manjadi pangulu).
"Bak andai codiak pandai".
Batang awua pa atok tungku,sarang limposan di pangka nyo, padi basosok jo ilalang,soriak nan indak laku lai. Mambuhua kok mambuku, uleh kok mangosan .budi kok lah ka nampakan , Iduk nan indak paguno lai.
Lawuk batompuah tak barombak,Padang batompuah tak barangin, Budi aluh bak lawuk dalam,sipatnyo pantang ka unjuakan , mangapuang kosiak ( Tau urang banyak Jo salah Jo jongga nan mambaok Hino Jo malu nan Kito karojoan), jadi pantangannyo.
"Longan ba punco kiri kanan ba misiak mokau bonang omeh, Godang ba apik jo nan ketek ,Tando urang godang (pangulu, Rajo) ba pangiriang.
Togak ba apuang jo aturan adat limbago nan manjagonyo. Ba ukua jambo jo jangkau an, Unjuak ba agak ba inggo an , maha jo murah di tompeknyo. Martabat nan onam ba pakai an. Indak bapaku kiri kanan, tando ulamat nan bak kian, indak pangguntiang dalam lipatan. (Bajalan luruh bakato Bona)
Lihia lopeh tak bakotuak babolah lopeh ka dado, Nyato PANGULU BA ALAM LEBA. Lawuk nyato tak koruah dek ikan ,gunuang tak runtuah dek kabuk, Urang godang Martabatnyo bosa, paik manih pandai malulua, condokio sipatnyo.(Codiak Jo balemu, pintar Jo baraka,Soba Jo pamaaf)
Togang nyo nan manjulai, konduanyo nan mandontiang,hati lapang poham salosai . cukuk syarak , kato jo rundiang,( Poham Jo agamo saroto adat).Bak adat nan basondi syarak, syarak basondi kitabullah, FIDUNNY bullah, **MANSYADDAH QOUMU FIDUNI WAL AKHIROH FAHUWA SYAIDUN.
BAK ANDAI KATO BIDA
SI MUNCAK MATI TAROMBAU , KALADANG MAMBAWO LADIANG,LUKOLAH PAO KA DUO NYO.ADAT JO SYARAK DI MINANG KABAU ,BAK CANDO AWUA JO TOBIANG , SANDA MANYANDA KA DUONYO.
***SAROWA PANGULU***
Basarowa Itam Godang Kaki ,kapanuruk alua nan luruh. Panompuah jalan nan pasa ,di dalam korong jo kampuang saroto koto jo nagori.
Langkah salosai nan baukuran martabat nan onam mambatasi ,Bajalan Surang mintak daulu , bajalan baduo mintak di tongah, martabat nan onam bapantang lengah .
Tanah kudorang di nan itam,paham hakikat tahan tampo,Tahan uji jo siasat (Sudi Jo sasek, kritikan), Paham nan pantang ka liatan, kokoh manggonggam nan sa binjek. (Bapandirian Toguah Jo syarak saroto Adat, baitu Pulo undang nan balikih).
****KAIN SARUANG PANGULU****
Saruang Sa bidang di ateh lutuk, kayo jo bansat alamatnyo, Ado batompek kaduo nyo ,patuk dalam nan indak buliah senteng, patuk senteng tak buliah dalam,karojo di ati ka sadoan nyo.
(Jo kamanakan indak basibak Jo basi siah)
Mungkin jo patuk ka ukuran, tanahnyo sirah ka itaman , tando barani dek nan bona, Ulemu bak bintang bataburan, sumarak koto jo nagori dek cahayonyo.
( Basifat adil)
Dalam martabat nan tigo ,Kayo jo miskin hati ,ateh jalan nan bona , pangona baik nan di mintak, sobab tak talarang dek pangulu Olun bakondak lah ba agiah, ulun mamintak lah ba bori ....bak manyiang sa olun tumbuah, ( Tau Jo mangona anak kamanakan Jo urang kampuang).
Bak andai kato bida,
Katupek bawok ba layia, bawok ka simpan ka limonyo, Takilek ikan dalam ayia lah tontu jantan jo batinonyo.
Tapi tak basuo nan bak itu , kok tuntuk ka nan buruak , ka nan indak bayiak ,ka manjadi batu panaruang, Tatogak paga nan kokoh, parik tabontang ma halangi, ba ompang lalu ka saborang, badindiang sampai ka langik , HORAM KONDAK BA PALAKUAN.
( Omuah mati dek nan Bona).
Bak andai mamak juo,
PAYO KUMBUAH BALADANG KUNIK, DI BAWOK URANG KA KUANTAN, BAPANTANG KUNIANG DEK KUNIK, TAK NOMUAH LOMAK DEK SANTAN.
( Berani babuek, bakato Bona dek Toguah mamocik adat Jo agamo).
BACAWEK SALILIK PINGGANG, BAKAIN SI BUGIH LAMO, BADETA HITAM BATALO , MAHIA DI ADAT LANCA DI UNDANG, TORANGLAH JALAN KA SARUGO, TUMBUAH NAROKO DEK LAKU AWAK ,ITULAH PANGULU DI MINANG KABAU.
****CAWAT PINGGANG PANGULU***"
Cawek suto bajumbai alai, sa eto pucuk robuangnyo.jomblo nan tongah tigo tompok, Kapalilik anak jo kamanakan,ka pajorek aka budinyo, ka pamauk pusoko datuak, Nak kokoh lua lanteh ka dalam , Nan jinak nak samakin tonang, nan liya jan tobang jawuah, Kobek sabolik ba buhua sintak, kokoh tak dapek di ungkai, guyah bapantang tangga, lungga bak dukuah di lihia, iyo bak andai kato bida juo ......
* Masaklah padi rang taratak masaknyo nan batangkai tangkai , satangkai jarang ado nan mudo, Kobek sabolik babuhua sintak, jarang lah urang nan ma ungkai, tibo masonyo lorak sorang.
***KAIN SANDANGAN PANGULU****
Di bahu manyandang kain kocak,kain cindai ompek sogi,Ka pa apuh poluah di koniang, pambungkuh tingga nan ba jopuk pangampuang nan tacicia di jalan,
Kato da ulu batopok i, kato kudian kato bacari, tak buliah tidak jonyo adat, Tando Tuhan basifat Qodim, di rantai kunci tagantuang, babagai bontuak ragamnyo, bontuak dek alat jo pakakeh, banyaknyo salapan boleh...
Kalau di tinjau alamat kunci , Tibo di maso nan kayo ,ka pambukak peti ka baragiah, kok tibo maso basimiskin ka pangunci puro basiceke,
Kok tibo di maso murah ka pambukak peti ka pakaian, nak manuruk alua nan luruh ka panompuah jalan nan pasa. Bitu pulo di maso maha , nak kokoh simpan dek kuncinyo,
Kok di adat nan bapakai, di tiang panjang rajo lelo, kok pusoko ka bajuntai ,ka pambukak peti bunian, baliak di gantang nan tatogak,Panyudah gantang di bolah, ka panyingkok simpanan adat, Panyimpan kato kabulatan, nak kokoh barih jo balobehnyo.Sasuai mangko manjadi,saukua mako takonak, kok pandai bamain budi ,rang Lain jadi dunsanak.
*"KORIH PANGULU*"
Sanjato korih kabosaran,sampiang jo cawek tompek nyo,Sisiak nan tinanam toni,kotak nan condong ka kida,di kesong mako di cabuk, Gembo nan tumpuan puntiang ,
Tunangan ulu kayu kamat kokoh tak ragu di ambalau,guyah nan ba pantang tangga..
Bengkok nan di tingkah tigo patah, Topi luruh makanan tiliak,bontuak di makan siku siku, luruh di makan lopeh bonang, Kok bungkuak makanan asah ,hukum adia makanan bandiang, dek bona makanan tiliak.
Bamato baliak batimba sanyawo jo gembonyo, Tajam nan bukan alang kapalang,pantang balampeh ka asahan, Tajam tak rago ba gobuk, mamutuh obuak di ombunan.
Tajam nan bapantang malukoi, ka parawuk parik ulu, Pangikih miang di kampung, panarah bungkuak nan sarueh, Ipuah nyo nan turun dari langik, bapantang katawaran,jojak di tikam mati juo, kapalawan dayo urang aluh,ka panulak musuah badan,Jalan nan buruak jan tatompuah... , .
Bak andai kato bida,
Korih samparono gonjo hira , tando mato rajo mojo paik.Patah lidah joleh kalah,patah korih joleh mati.
Dek rajo togak di barih, pangulu togak di undang, bukan murah manyisik korih, kapananggung pusoko lindang..
Nan papatah pamenan andai,gurindam pamenan kato,Mamocik ulu kok tak pandai,hancua nagori kampung binaso,
Elok nagori dek pangulu,rancak topian dek nan mudo, Kok tak pandai mamocik ulu, puntiang tangga sansaro nan mananti .
Palsafah Pakaian pangulu, di lua ronah minang kobau,kok ambalau marontak ulu, puntiang tangga mato tabuang.
!! TUNGKEK PANGULU !!!
Pamenan tungkek kayu kamat. Ujung taonyak kapalo perak, kapanungkek adat jo pusoko, Korih tatogak nak jan condong,soko nak totap di inggiran, Ingek nan sa olun konai, Gantang tatogak jo lanjuang nyo, Sumpik tatogak jo isinyo ,Adat badiri di limbago.
*" TAROMPAH PANGULU"*
Tarompa kulik nan basopik antaro ampu jo jari tunjuak, Tando urang godang di ateh nan ompek,Kok pangulu tak batarompah, tapijak di arang itam tapak, sobab tak mungkin ado jojak, dek indak ado tapak, Baitu warih nan bajawek tutua nan batarimo.
=======================≠======================≠==
MANCAMPAK PARTAMO.
A,PANGULU.
SESORANG...nan
BABUDI ALUH BABICARO DALAM,
ADO TIGO PAKARO.
1. BADASARKAN PADO SYARAK NAN BAHADIST JO BA DOLIA.
MAMALIHARO URANG BANYAK DARI KAUM NYO DI DUNIA HINGGO AKHIRAT.
CARONYO ,MANYURUAH BABUEK BAYIAK ,PATOGUAH IMAN PABANYAK TA'AT, MONOGAH BABUEK JAEK, MANJAUHI KUFUR JO BABUEK MAKSIAT,
Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman:
(QS. At-Tahrim 66: Ayat 6)
*********************************************************
2. BADASARKAN HINDU SANGSKERTA.
******************************************
Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman:"Qs, (Alma'idah s 5 ayat 48), Patung patung Hindu sangskerta telah ada dari zaman Nabi sulaiman.(QS. Saba' 34: Ayat 13). Kitab Hindu sang skerta adolah kitab lamo, kaum Hindu.
********************************************************
3 BADASARKAN ADAT MINANGKABAU.
Tinggi ba anjuang,godang di amba, ado dek lah tumbuh di matonyo ,dek mufakat di dalam luak nan tigo ,jo lareh nan duo,bagola DATUAK,
DI LUAK NAN TIGO, Luak Tanah Data(bandera kuniang).LUAK AGAM(sirah).Luak nan bunsu Luak limopuluah (biru)
Lareh nan duo :
Lareh KOTO PILIANG.ADATNYO BA LANG GO LANG GI, dibuek DATUAK KUTOMANGGUNGAN.
Nan jatuah dari langik utang dek bumi manarimonyo, Kok Anyuk dari ulu utang Muaro ma iliakannyo, Patah Tumbuah ilang bagonti,Tumbuah tuneh di matonyo, Indak lari lenggang dari katiak,Pandai manyiangi sa olun tumbuah, melewai ikan dalam ayia tontu jantan batinyo.Gabak di ulu Tando KA Ujan, cewang di langik Tando KA paneh.tibo di buah jatuah indak kajauah dari batangnya.
Kamanakan barajo ka mamak, mamak barajo ka pangulu , pangulu barajo ka nan Bona , Bona berdiri sandirinyo, Bona Alua nan baturuk Adat bajalan sandirinyo. Bajonjang nayiak batanggo turun, Alua luruh nan baturuk Adat Bona nan bapakai.Bumi Suko alam manjadi.
Lareh BODI CANIAGO. Adatnyo Tuah Sakato, cilako basilang, di bao DATUAK PARPATIAH NAN SABATANG.
Kamanakan barajo ka mamak ,mamak barajo ka pangulu, pangulu barajo ka mufokat, mufokat tunduk ka nan Bona , Bona berdiri sandirinyo. Tuah Sakato , Cilako BASILANG, Tabujua lalu, tabalintang patah.
(Kok indak baitu, Tuah Cilako kato BASILANG, tabujuang ma ontak, tabalintang mahalangi).
Kok indak tumbuah sarupo itu, cupak ka dialiah urang manggaleh. Jalan ka dialiah urang paladang, Alah limau dek andalu, ABIH ADAT DEK BAKARILAAN NAGORI ABIH ADAT CAYIA, TINGGA MANUNGGU BISO KEWI.
IDUK SOGAN MATI TAK OMUAH, BAK KARAKOK TUMBUAH ATEH BATU, KA ATEH INDAK BA PUCUAK. KABAWAH INDAK BAUREK ,DI TONGAH DI GIRIAK KUMBANG. KONAI SUMPAH KALAMULLOH.
Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman:
ذٰلِكَ اَدْنٰۤى اَنْ يَّأْتُوْا بِا لشَّهَا دَةِ عَلٰى وَجْهِهَاۤ اَوْ يَخَا فُوْۤا اَنْ تُرَدَّ اَيْمَا نٌۢ بَعْدَ اَيْمَا نِهِمْ ۗ وَا تَّقُوا اللّٰهَ وَا سْمَعُوْا ۗ وَا للّٰهُ لَا يَهْدِى الْقَوْمَ الْفٰسِقِيْنَ
"Dengan cara itu mereka lebih patut memberikan kesaksiannya menurut yang sebenarnya, dan mereka merasa takut akan dikembalikan sumpahnya (kepada ahli waris) setelah mereka bersumpah. Bertakwalah kepada Allah dan dengarkanlah (perintah-Nya). Dan Allah tidak memberi petunjuk kepada orang-orang yang fasik."
(QS. Al-Ma'idah 5: Ayat 108)
TINGGA DI KITO MANENGGANGKANNYO.
PANGULU ITU ADOLAH IKUTAN ORANG BANYAK, PEMIMPIN DARI KAUM NAN SAPAYUANG SAPATOGAK, SARUPO NOBI MUHAMMAD SAW, KASIAH KA URANG BANYAK. SIFATNYO SIFAT NOBI , SIDDIQ,AMANAH ,FATHONAH,TABLIGH.
MARTABAT NYO ONAM.
1.BARAKA. INGEK SAROTO TAU SAGALONYO TONTANG SYARAK JO ADAT.
2. BALEMU , KUEK POHAM JO MA'RIFAT PADO ALLOH SWT.
3.KAYO HATI.Banyak mambori maaf urang banyak.
4.BABUEK ATEH PATUK.
Sasuai Jo ukuran adat nan bapakai, Alua nan baturuk, (Indak takobua indak sombong.)
5.IMAT ATEH BARANG NAN ADO DARI AWA SAMPAI AKHIR.
6,SABAR DALAM MANYAMPAIAN KEBENARAN.
Kesepuluah sipat tu di pagunoan untuak MAMALIHARO AGAMO JO HAROTO.
Sahinggo tumbuah SIFAT CODIAK di akal pikiran manusia, Di Minang kabau .
UNTUAK MAMALIHARO HAROTO.
CODIAK TU 8 PARKARO.
1. CODIAK DAKWA JO MANJAWAB.
2.CODIAK KECEK JO BACARITO.
3.CODIAK CANDO KA IYO.CENDEKIAWAN
4.CODIAK SURANG.TIPU TEPOH.
5.CODIAK MAAPUH JOJAK.MAMUTA KULIN
6.CODIAK BARAKA PANJANG.
7.CODIAK NAN TAU JO BARANG SASUATU.
8 ,CODIAK MANGAJI, PANDAI BADAKWAH .
CODIAK BA AGAMO.
1.BARIMAN ,PICAYO PADO ALLOH TAALA.
2.BAAGOMO ISLAM , IKUT AJARAN ISLAM, IKUT ALLOH SWT. DAN RASUL.
3.BERTAUHID. YAKIN BAHWA ALLOH SWT. ITU SATU.
4. MAGHRIFAT , KENAL , MANGONA ALLOH SWT.
Kemampuan menguasai hal ² di atas akan melahirkan manusia nan codiak Tahu PANDAI.Pasiah lidah nyo ba kato KATO, Lomah lombuk suaronyo banasihat, iko kunci HATI manusia.
Untuak menguasai sapuluah PARKARO di Ateh ,Pangulu, SAROTO urang BANYAK nan ingin mamakaikannyo punyo pantangan dalam ADAT Minang di luak limo puluah...
1. Indak buliah maurak nan lah Santoso , nan lah rancak di pandang Mato,
2. Indak buliah onjak ilia Jo Mudiak manggaduah .
3. Kiri kanan momocah Porang
4.Miskin hati.
5.Rundiang bak sarasah tojun, Indak ba makna
6.Takobua.
Jikok ta buek nan bak itu alamat diri ka cilako, kampuang ka ilang maruah (Kondua nan badontiang)...
Tumbuah nan bak itu Mako pangulu di bori utang ,
1.Babuek manuruk alua nan luruh.
2. Manompuah jalan nan pasa.
3.Punyo haroto pusoko di tangan
4.Punyo Anak kamanakan nan ka di paliharo.
(Togang manjelo jelo).
Alua nan luruh tabagi duo
Nan bisa di buek Jo mupokat,
Alua adat
Nan Indak bisa di mufakati yaitu Alua pisoko.
Jalan nan pasa Ado duo
1, Jalan dunia , ba adat ba LIMBAGO, bacupak Jo bagantang.
2.Jalan akhirat , Bahadis Jo ba dolia. Barisi iman Jo Islam.
******************************************
Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman:
يٰۤاَ يُّهَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوا ادْخُلُوْا فِى السِّلْمِ کَآ فَّةً ۖ وَّلَا تَتَّبِعُوْا خُطُوٰتِ الشَّيْطٰنِ ۗ اِنَّهٗ لَـکُمْ عَدُوٌّ مُّبِيْنٌ
"Wahai orang-orang yang beriman! Masuklah ke dalam Islam secara keseluruhan, dan janganlah kamu ikuti langkah-langkah setan. Sungguh, ia musuh yang nyata bagimu."
(QS. Al-Baqarah 2: Ayat 208).
****************************
Baradat itu adolah susunan dari aturan yang di mufakati (musyawarah), Tutua nan bajawek. Nan di sumpah Jo sumpah biso kewi, ADAT BADIRI DI LIMBAGO.
"Indak bapucuak kaateh , Indak baurek ka bawah , di Tongah di giriak kumbang, Iduk sogan mati tak omuah, bak karakok tumbuah di ateh batu , Sumpah nan bakalanjutan sampai ka anak cucu.
Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman:
ذٰلِكَ اَدْنٰۤى اَنْ يَّأْتُوْا بِا لشَّهَا دَةِ عَلٰى وَجْهِهَاۤ اَوْ يَخَا فُوْۤا اَنْ تُرَدَّ اَيْمَا نٌۢ بَعْدَ اَيْمَا نِهِمْ ۗ وَا تَّقُوا اللّٰهَ وَا سْمَعُوْا ۗ وَا للّٰهُ لَا يَهْدِى الْقَوْمَ الْفٰسِقِيْنَ
"Dengan cara itu mereka lebih patut memberikan kesaksiannya menurut yang sebenarnya, dan mereka merasa takut akan dikembalikan sumpahnya (kepada ahli waris) setelah mereka bersumpah. Bertakwalah kepada Allah dan dengarkanlah (perintah-Nya). Dan Allah tidak memberi petunjuk kepada orang-orang yang fasik."
(QS. Al-Ma'idah 5: ayat 108 )".
(Na'uzubillahi minzalik.)
***************************
Ayat musyawarah
(QS. Asy-Syura 42: Ayat 38)
********""***"******"*******.Balimbago adolah lukisan dalam hati nan di atur aka Jo ilmu , sahinggo joleh antaro jalan jaek Jo jalan bayiak. Itulah aka,( 'akal pikiran), pikiran bejana ilmu , (otak Bahaso kininyo).
Sahinggo aka dapek di bagi limo
1.Aka manjala, aka nan ingin mandapek dari sagalo arah, suok kida, jauh dokek, untuk mandapek an sesuatu .
2Aka sumbarang aka.
Aka nak mandapek sajo, Manjala ilia Mudiak, piuh suok kida, Sasiuk nomuah KA api, salewai omuah KA ayia,
Tacuai nak manariak, Tajombo nak mangonai.
Manuruah kasib Jo khianat, Nak dapek dek awak sajo, Banamo tamak Jo lobo. Tak dapek dek KA poi , KA pulang di singgahi juo.
3.Aka takumpua.
Manyuruak sampai ilang, lolok saparo mati,agak lalu paham tatunbuak, awak Sorang sangketo tumbuah, aja Ado usaho kurang, dek manaruah sogan Jo ragu.
4.Aka tawakkal , Aka nan mananti takadia, mananti MONCIK mati dalam lubang, Dek manaruah iman Jo taat, Banyak basoba Sampai abih adat dek bakarilaan.
5. Aka nan sabona aka.
Aka nan Kito pelajari dari urang tuo Kito dari ketek, Aka nan tau Bona Jo salah, Aka nan tau Jo Hino Malu, Aka nan tau Jo Labo Rugi, Tau Ala Jo Haram ,joleh Sunat Jo wajib.
Sahinggo tumbuah dalam Hati Kito tu Sesuatu yang mampu memberi jawaban ATEH SADOAN PERTANYAAN (Kaifiat) Hidup.
Itulah nan di katoan ULEMU.
)ULEMU itu adolah Kaifiat yang Ado dalan Hati. Sahinggo mampu manjago kenyataan sesuatu apo adonyo).
ULEMU dapek Kito bagi 4.
1. Lemu Patunjuak, Barisi palajaran pangatahuan yang mambori Patunjuak kehidupan yang baik.
2. Lemu Najwa, Lemu yang mambori Kito pelajaran dari ,kisah, carito maso lalu.
Sahinggo kito mampu memiliki pemahaman untuk bisa MA AMBIAK CONTOH NAN SUDAH ( Tutua nan bajawek).
3. Lemu TAKUA. Lemu Tunduak , Lemu pangatahuan yang bisa membuat kita Takut akan suatu Hal, sobab TANGAN MANCONCANG BAHU MAMIKUA.
4. Lemu barupo pangatahuan yang di ILHAMI.
Patunjuak nan datang dari alam MAHA Ghaib ALLOH SWT ,Lemu dari Alam ghaib, Lemu ko akam bercahaya dalam hati satiok manusia yang mendapatkan nya, ILHAM, KAROMAH, dllnya, (Makrifat, sahinggo Olun takilek lah takolam).
****************************.
Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman:
فَمَنْ يُّرِدِ اللّٰهُ اَنْ يَّهْدِيَهٗ يَشْرَحْ صَدْرَهٗ لِلْاِ سْلَا مِ ۚ وَمَنْ يُّرِدْ اَنْ يُّضِلَّهٗ يَجْعَلْ صَدْرَهٗ ضَيِّقًا حَرَجًا كَاَ نَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ ۗ كَذٰلِكَ يَجْعَلُ اللّٰهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِيْنَ لَا يُؤْمِنُوْنَ
"Barang siapa dikehendaki Allah akan mendapat hidayah (petunjuk), Dia akan membukakan dadanya untuk (menerima) Islam. Dan barang siapa dikehendaki-Nya menjadi sesat, Dia jadikan dadanya sempit dan sesak, seakan-akan dia (sedang) mendaki ke langit. Demikianlah Allah menimpakan siksa kepada orang-orang yang tidak beriman."(QS. Al-An'am 6: Ayat 125).
****************************.
Kepemilikan Akan Lemu pado satiok manusia punyo Muko nan babeda².
Sahinggo barubah sikap Jo sipat urang nan mamilikinyo, baik paham atau parangainyo.
1. Nan lah paham akan bicara Jo lomah lombuk, babudi aluh,Sopan santun, Sarupo Lemu Padi , makin barisi makin Tunduak /semakin MANAKUA, /TAKWA
2 . Nan olum paham barubah Pulo parangainyo, Di ma DUDUAK nak Mangecek Jo bacurito, Di ma Togak nak Barundiang. Sarupo Anjolai Olun baisi olah Mangajobang.
Pemahaman ULEMU Diateh mampu membawa satiok manusia untuk baraja Adat.
Palajaran partamo Adat di Minang adolah palajaran.
LIMBAGO ADAT.
LIMBAGO adat adolah LIMBAGO MUNGKIN JO PATUK.
Mungkin dalam Lemu Adat Minang adolah suatu keadaan manusia yang sempurna memiliki Panca indera ,
Raso Tatangguang dek hati
Pariso tarosam dek tubuah.
Sahinggo Cinto talotak pado tompeknyo.
Manjadian Kiro² dapek Manjalani ,manarimo sesuatu keadaan sarupo Ayia.
Pambaunan Tajam sahinggo mampu ,Manyiang Saolun Tumbuah, Joleh Oram Jo Ala, Sahinggo mampu Pulo Manimbang ateh Nan Ado.
Baitu Pulo patuk, Patuk ko Sasuai sadoan lemu ateh sasuatu.Apobilo rukun ,batomu antaro Mungkin Jo patukko ,Itu limbago tubuah seorang manusia nan ba ulemu Mako tajadilah Ama(amalan), Perbuatan, perkataan nan di biasokan itulah adat.
Limbago Adat adolalah kumpulan urang nan Baradat , Pangulu nan bapangiriang ( pangulu, dubalangnyo, tuo kampuangnyo, Mudo tanamo kampuangnyo, saroto Bundo kanduang ) saroto Ka IV suku (Rajo) Jo pamangku adat Nagori pamocik Sangsoko sangsoko nan Batuah, (Ompang limo Dubalang ka Iv suku,Ompek jinih , Codiak pandai, Tuo Baraka ( Mudo nan tanamo, Iko olun Ado di Koto baru simalonggang)).
Adat tu adolah :
Dalam Tambo Minangkabau nyato Adat Nan Sabona Adat adolah sagalo nan diwarisi dari Nobi Muhammad Saw.
Asa warisan utamo Rasulullah Saw. Itu adolah Al-Qur’an jo Sunnah.
***†**************************************
Hal ini semakin diperkuat dengan sabda Rasulullah SAW,
تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْن لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّكُتُمْ بِهِمَا كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّهِ (رواه مالك)
Artinya: "Telah aku tinggalkan untukmu dua perkara: kamu tidak akan tersesat selama kamu berpegang teguh pada keduanya, yaitu kitab Allah (Al-Qur'an) dan sunah Nabi- Nya." (HR Malik).
****************************.
Iko nan bajadian suri jo tuladan, nan basusun jadi adat di alam minang kabau
Itulah sobabnyo kito harus tunduak pado nilai-nilai nan diwariskan Nobi Muhammad Saw.
Bak andai urang tuo² kito :
“Mako bapikie-pikie aka sakutiko,
Oniang-oniang raso jo pareso,
kamamakai hukum kitab Tambo,
kapado anak kamanakan nan sapayuang sapanjinyo,
lalu ka wilayah nagori, dipatuk adat nan duo parakaro :
Partamo, Adat Jahiliyah,
Suko basorak jo basorai, togak maompang simpang jalan,
diam di kayu nan barumbai,
abih ari malam tak sodang,
barambuang pagi potang, Mabuak gilo Jo padusi,
iduik sogan mati tak omuah, orang koreh kato tak lalu, hukum barajo ka Pangka longan, pikia kalua di ampu kaki.
***************************.
Allah Subhanahu Wa Ta'ala berfirman:
يٰۤاَ يُّهَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوْۤا اِنَّمَا الْخَمْرُ وَا لْمَيْسِرُ وَا لْاَ نْصَا بُ وَا لْاَ زْلَا مُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطٰنِ فَا جْتَنِبُوْهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُوْ
"Wahai orang-orang yang beriman! Sesungguhnya minuman keras, berjudi, (berkurban untuk) berhala, dan mengundi nasib dengan anak panah, adalah perbuatan keji dan termasuk perbuatan setan. Maka jauhilah (perbuatan-perbuatan) itu agar kamu beruntung."
(QS. Al-Ma'idah 5: Ayat 90).
******************************************Kaduo, Adat Islamiyah,
Manghukum adie jo bijaksano, hukum di caro Kitab Allah, nan tinggi tampak jauah nan dokek jolong basuo, tingginyo tak dapek dijuluak, godangnyo tak dapek dililik, dalam tak dapek diujak.
Itulah pegangan pamimpin kito pangulu nan godang bosa batuah, datuak-datuak, tuanku-tuanku nan tigo paseloan.Tungku tigo sajorongan.
Adolah Suluah bendang dalam nagori titiek palito dalam alam, nan mamocik tali taraju, bungka nan piawai, …Urang godang dalam Nagori, nan BAUREK limbago motan, tompek kadudukan anak Jo kamanakan , batang Godang Jo long basuo , KA poi tompek batanyo , pulang Bokeh babarito, tompek basanda urang kampuang , Daun rimbun dek adat nan babuek tompek balinduang urang sa Nagori , PUCUAK tinggi nampak jauh, babuah kato , KATO NAN BONA. ”
Adat Islamiyah ikolah nan harus manyatu dalam diri manusia Minangkabau.
Nan indak sasuai jo perumusan fatwa orang-orang Alim Ahlul Adat, Ahlul Aqli dan Ahlul fiqi, indak sesuai jo hadist, dalil, qias, dan ijma' nan di sampaian ulama-ulama terdahulu dengan ikrar nan olah disepakati secara bersama,di DI BUANG , saketek indak di pakai, takuk kok takarojoan. Itulah ADAT nan sabonanyo.
Adat basondi syarak , syarak basondi kitabbullah.
Syarak adolah ulemu agomo nan ma ajaan nan bayiak - bayiak , ilmu fiqh, Syariat namonyo
Hakikat adolah nan Sabonanyo dari kajadian nan tajadi,
Tarikat adolah mamasuak ilmu nan bayiak, mambuang sado nan salah ka Ati Jo pikiran , KA parangai tingkah laku, bicaro , mangecek Jo barundiang,
Ma'rifat adolah Sabona Bona mangona nan sabonanyo ,nan Bona sabonanyo adolah Al Qur'an Jo hadist punyo Tuhan sekalian alam saroto nobi NYO,
Mako tobiklah aka di utak, kalua lemu dari dado, Kuek tobik dek tulang, Nan sabonanyo ,Tingga di nyawo, Nan lahia pado lidah , Barahasio pado bathin, nan bajalan Jo kato nan Bona
Islam nyawo dek Ulemu, Ilmu Sondi dek Iman, Iman joleh ka pandindiang Hino Jo malu,
Untuk manjago kalangsuang an Adat ko di Minang kabau ba buek ukuran aturan nan banamo cupak jo gantang.
Cupak
yaitu Adat nan di sukoi urang nagori.
Cupak artinya iyolah nan botua sarupo karojo nan ompek, sholat limo wakto tu sahari samalam, Jum’at sakali saminggu, sasuai jo Sunnah Rasul saroto Kitabullah, sasuai jo nilai-nilai ajaran agamo Islam nan ba anut saroto diyakini masyarakat kito , indak buliah ditambah dikurangi. Togak Luruh, Bakato Bona, Mahukum Adiea, indak sarupo mambolah botuang ciek ba pijak ciek baangkek
Gantang.
Bak andai kato bida :
Nan kundi sakundinyo
nan sapotiang tali bajak
nan gonok duo boleh tahie
Dikikih barabih bosi
dibasuah barabih ayie
dianjak indaknyo mati
dibubuk indaknyo layua.
Gantang nan babubuang, (Dalam Tambo adat ,GANTANG NAN BALANJUANG adolah ukuran nan mamakai sifat Alloh Jo Nobi, saroto sifat nan mustahilnyo, sahinggo jumlah gantang nan balanjuang, kurang duo limo puluah).
" Ukua Jangko, Barih Balobeh, nan basosok bajurami,bapondam bapakuburan,nan batiru batauladani,nan bajonjang naiak batanggo turun.”
Tontang Hadist nobi.yaitu nan datang dari nobi kito, Muhammad SAW.
Yakninyo
-Suruahanyo togahan nobi Muhammad SAW
-Nan dibuek nobi, Muhammad Saw
-Fi'ia nobi Muhammad Saw.
Dolia adolah Kenyataan dari sasuatu nan bisa manorangkan, manandoan sasuatu pado kito(dalil)
.Haroto pisoko dalam adat .Caro mamaliharo haroto pisoko ado 6 parkaro.
-Sumbiang di sisik.-Anyuk bapinteh-Ilang bacari-Patah batimpo.-Ketek ba pagodang-Buruak ba paelok.
Mamaliharo dalam adat ado 6 parkaro pulo.
-WILAYAT ,
PERENTAH MAMARENTAH.(sapayuang, sasuku,sanagori)
-HIKAYAT :
CARITO LAMO nan lah balakuan untuk Pitunjuak maso nan Katibo, sahinggo kito sapayuang, sasuku,sanagori dapek basuko suko, (Tutua nan bajawek, Ambiak tuah ka nan Monang ,ambiak contoh ka nan sudah),
-NASIHAT :
Adolah perkataan nan bayiak ², guno untuak di pakai dek kito basamo ², di payuang soko , sasuku jo sanagori.
-IMANAT
adolah Kepercayaan yang di borian ka sasaorang atau nan kito tarimo, TUAH nan ado di payuang, di Suku, atau Nagori ( SANGSOKO),
Tuah tu Namo bayiak dalam mampatenggangkan urang sapayuang,sakampuang,jo Sanagori, Gola PISOKO (Soko),Gola Ompek jinih, Gola codiak pandai,Gola Dubalang, Gola Tuo baraka (Tuak Parang). Saroto Gola Katua² nan tumbuah dalam kampuang jo nagori.( Indak alah tuah dek barani, Iko Guno tuah).
-MUSLIHAT :
Caro mandapekan aka budi nan lainnyo ,untuak bisa manakaluakan ,anak kamanakan.
( Jalan baduo nak di Tongah).
-HAD.
Bateh jo Caro dalam malakuan sasuatu sahingho nan LIMO PAKARO DIATEH INDAK SUMBANG dimato manusia , Mnimbua an DOSO di hadapan TUHAN. (pemilik dalil naqli) bateh kurenah kito dalam ma Ukua jo man jangko.
Had dalam ukua jangko ado 8 pakaro :
Banamo ukua jangko nan salapan.
-Nak luruh bontangan Tali.Supayo hubungan antaro satu jo nan lain indak tamakan garih
-Nak Tinggi naik an Budi.Malotakan parangai nan paliang sasuai jo parentah nan Satu , Alloh SWT
-Nak Aluh paelok Baso jo Basi .Jikok bakato² jo lomah lombuk , banyak urang manarimo jo aka elok, Banyak giriak ka lalu, Banyak mukosuk nan ka sampai.
-Nak Mulia topok i jonji.Di imbau manyauk, di panggia datang, di baok poi,
-Nak Elok lapangan hati.
Kona sompik badan diri , bitu pulo urang lain.
-Nak kuek Poham di kunci.
Poti kaji,sudah²an baraja, jan co bungo kombang tak jadi .
-Nak kayo kuek mancari.
Satiok usaho pasti di bori Rasoki dek nan Satu, Alloh SWT.
-Nak labo bueklah rugi. Suko mamokok i satiok Usaho nan balakuan nan bakarojoan, Jan untuak diri sandiri, untuak urang sapayuang,sakaum saroto sanagori di lakukan juo.
Kok di pakai Ukua Jangko nan salapan dalam adat ko, Mako :
Kok masuak saroto Tau.Bak tarotik urang Sumbayang, Kok kalua Saroto Takuk , Kasosi Sipat nan tujuah. Adat ka bajalan Sandirinyo.
Tapi kok indak Tapakaikan,
Iduk bak Nagori indak BATUAH, Kampuang indak ba Nan Tuo.Bak bajaga samo godang,.Cupak dialiah urang panggaleh(Anak dagang, urang datang)Jalan di anjak urang baladang (simondo, urang malokok, urang lua nan mamboli tanah ulayat kito ),Kok Adat bakucindan , Bak kayu lungga kobek, Bak batang balilik ciek, Binaso Nagori jadinyo. Itu undang² nan balaku , itu lotak warihnyo, usah disosa jo di tangisi .BAITU ADAT JO PUSOKO KITO. TINGGA MANUNGGU BISO KEWI.
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
MANCAMPAK NAN KA DUO.
Mancampak Tibo di Ulu
Konailah anak udang-udang, Apo Cupak dek pangulu .Iyolah Bakumain Undang-Undang.
B. UNDANG- UNDANG.
Undang² adolah Aturan nan mambuek Zat Tunduk Pado yang Sabonanyo.
Zat adolah sasuatu nan basifat
Sifat adolah kurenah jo laku nan totap pado Zat.
Tiok Zat ado punyo sipat.
Tiok sifat dilakukan dek Zat.
Kenyataan ,keadaan, yang lazim (biaso tajadi ateh makhluk).
SIFAT UNDANG- UNDANG Ado 4 parkaro.
1, Adat ,Susunan aturan nan tajadi di Nagori.
2.Syarak: Adat yang di dasarkan pado dolia(dalil)
3,Undang , Aturan nan mambateh anak kamanakan di nagori.
4, CUPAK , Aturan yang mambateh anak kamanakan , dalam manjago Payuang, kaum ,jo nagori.
Undang-Undang Cupak ado 4 Pakaro,
1, Cupak USOLI.
Aruran nan di miliki manusia lahia jo batin.
Di tarimo hati di lakuan dek badan diri manusia.
Ado 6 pakaro.
- Dakwa Jawab
-Syahadad bayyinah.
-Hukum
-Hakim
-Kadi
- Bona.
2. Cupak Buatan. Aturan nan basamo ² malakuannyo, sebagian hati manusia mampu manarimonyo. Ado 6 parkaro.
-Adat
-Ibadat
-Adat nan kewi
-Syarak nan lazim
-Undang²nan bakikih
-Cupak nan balupak.
3 Cupak Tiruan : Aturan nan mangokang, mambateh hawa nafsu ditarimo sabahagian hati manusia.Ompek parkaro nyo.
-Pakaian nan amat bayiak
-Pakakeh untuak pamainan
-Pakakeh Alat Pamenan.
-Isteri nan Rancak.
4, Cupak nan piawai,
Aturan nan mambuek sagalo hati manusia mancapai mukosuknyo.
Ado 4 parkaro,
- Mananam nan bapucuak, mamaliharo nan banyawo, marintang karojo sapanjang maso tompek alam mambori manusia.
-Ba Cupak jo bagantang, Hidup pas passan tompek mambori, Jo hidup lobiah ,kayo dek roto /dermawan, tompek maminto.
-Minum jo makan , Aturan nan manjago ciptaan Alloh nan samparono,
-Muluk Manih , Aturan na dapek mambuek manusia untuak makakuan nan tasuruah, manogah nan batil.
PUSOKO.
Pusoko adolah Haroto basyarikat nan dimiliki SOKO nan di pakai , bahuni, batanam tanaman dek kaum sapayuang di Nagori² dalam alam Ranah minang kabau.
Basyarikat adolah memiliki sesuatu basamo samo, olun ado babagi bagi.
Ado 4 parkaro.
-Syarikat syarikati.
Samo samo memiliki tanggung jawab nan adil, samo bapokok jo babalanjo, samo bajoriah jo bausao, Kabukik samo mandaki, ka lurah samo manurun, labo samo di agiah, kok rugi samo batojuni, baukua samo panjang, babidai samo loweh, bakati/manimbang samo borek, Baragiah samo banyak.
-Syarikat sarikati.
Sorang bapokok jo balanjo, sorang bajoriah ba usao. Labo jo rugi, agiah jo bori ,Timbang jo kati di Kato jo mupokat.
-Syarikat Ma'walah.
Pusoko nan di borian Alloh ,nan kito miliki basamo samo, sarupo Cahayo mato ari jo bulan.
-Syarikat Ma'Unnah.
Syarikat manarimo haroto pusoko, warih pusoko, Nan inggok bak langau, Turun bak ujan nan tumbuah bak cindawan.
Warih Adolah urang nan buliah dari pusoko nan ado di payuang dalam nagori.
Warih tabagi 3.
1, Warih Nosab.
Warih nan mawarisi Soko jo pusoko di bawah payuang nan sapatogak, Di lingkuang cupak Adat ,Nagori tompek tingga. Jatuah kapado warih pangkek, Tingkek katurunan.
Warih Pangkek ado 2 parkaro.
-Warih Nan Saluruh.
-Warih nan kabuliah.
Warih nan saluruh,
Saluruh asanyo manuruk ranji, ompek Tingkek ka ateh ,ompek tingkek ka bawah, kok ampiang dapek di kakok kok jauah dapek di tunjuak an.
Warih nan kabuliah, Saluruh asa nyo di lua katurunan ompek kateh jo ka bawah,
Kok dokek indak dapek di kakok, jauh indak dapek di tunjuak an. Tapi sumantang pun ba itu, Kok satitiak bapantang ilang, sabarih bapantang Lipua, Indaknyo lupo dek kah lamo, Indak nyo Ragu dek lah banyak ,
2. Warih Sobab.
Urang nan mawarisi soko jo pisoko di payuang nan sapatogak di kungkuang cupak adat di nagori nan babuek, jatuah pado warih badan nan luruhnyo bak alua , patuk nyo bak adat .
Warih badan tabagi pado tigo parkaro .
-Warih nan batali adat,
Kok inggok mancongkam batang, Kok tobang manumpu dahan ,Darah samo di kacau , dagiang samo di lopah, Alua samo baturuk ,adat samo di pakai, tibo di limbago samo di tuang, Sungguahpun inggok olah mancongkan, kuku tajam indak malukoi.
Andai Soko kajadi sondi Alam, Mufokat juo nan bapakai.
-Warih nan batali buek.
Kok joriah tontongannyo buliah, Kok rugi tontongannyo labo, Maibo mako di palik, kok titik mangko di tampuang, tagantuang dek kato mufokat,
-Warih batali Omeh.
Warisan nan didapek ,baboli jo omeh perak , bamiliki jo warih mawarihi ,
Warih di jawek pisoko di tolong,Imanat bapocik orek ,Adat salingka nagori, warih mananti,warih mawarihi. Bak soko ganti baganti.
SOKO.
Soko basokoi, bak tuah bajawek, Kayo basalin.soko adolah gola nan bapakai dek Pangulu nan batinggian sarantiang, badu luan salangkah, nan punyo roto pisoko dalam payuang sapatogak di linkuang adat nan ba pakai di Nagori nan bauni. Soko manjadi gola dek pangulu.
Sifat soko di nagori ado 4 PARKARO.
1, Soko nan tabonam, Inyo ado tapi tak nampak , Mufokat warih Nosab,
2, Soko Tataruah, Mufokat warih Nosab, Tuah di baok warih Sobab, Kok patah tumbuah, kok ilang bagonti, Nak tumbuah di matonyo juo.
3.Soko Balipek, Mufokat Warih Nosab ,Soko indak dipakai warih Nosab , dek indak ado kato mufokat.
4. Soko nan bapakai , Sapakat Warih Nosab , Tuah di jawek dek saurang warih Nosab.
SIFAT MAMBANGUN SOKO .
Ado 8 parkaro.
-Iduk bakarelaan (dek gunuang lah tinggi, lurah lah dalam ) batuka pangulu,katiko pangulu itu masih hidup.
-Mati batungkek budi (Maaliah lotak soko dek nan manjujuang olah almarhum)
-Godang tanah tasirah
(Godang ,bapuntiang di pakuburan, jadi pangulu dek pangulu nan daulu olah almarhum)
-Kombang nan balipek ( mambangkik pangulu lah balipek, mambukak lipek ba bayia adat).
-Anyuk siriah sagagangnyo.
( Pindah kaum sacaro kasaluruhannyo ka suatu daerah)
-Ayia godang batu basibak ( Soko jo pisoko babagi duo).
-Mangilia tongah jalan.( Salah godang sarupo maliang, babini kabini urang.soko di aliah ka nan lain).
-Mambangkik batang tarondam.
Maadoan pangulu nan dahulunyo olah ado.
Pusoko nan ba pisoko i.
5 parkaronyo.
-Pusoko Niniak Mamak , ADAT namonyo
-Pisoko Mamak KALIFAH namonyo.
-Pisoko Ibu bapo, BANSO namonyo.
-Pisoko Alim ulama , Imanat Namonyo.
-Pisoko dari korong kampuang TUAH namonyo.
Pusoko na bapusokoi HAK namonyo.
HAK.
Sagalo sasuatu nan tunduak pado Badan diri ,sasuai jo alua nan baturuk , Adat nan bapakai , ateh limbago nan batuang.
HAK dalam adat tujuah parkaronyo.
1, Hak diri dalam diri.
Manjadi pangakuan, manjadi wali,
2, Hak adat dalam Adat,
Jadi pangulu, jadi dubalang, jadi codiak pandai, jadi manti, jadi Tuo baraka, Nan gunonyo Hak ko untuak parintah mamarentah, dalam kampuang, Hukum mahukum dalam nagori,
3, Hak pisoko mampusokoi. Yaitu manjadi nan punyo Roto Pusoko dari Soko nan sapayuang sapatogak, Kok Sumbiang basisik, Anyuk bapinteh,Ilang bacari, patah bakimpa,Ketek bapagodang,Buruak bapaelok, Soko jo pisoko.
4, Imanat , Manjadi urang nan batuah dalam kampuang jo nagori ,Jadi imam ,bila,kotik, maulana, codiak pandai, tuo baraka.
5, Hak zimat, Hak nan batarimo sasuai kaadaan nan ado, Jalan kakak, baimbau kakak, jalan mamak baimbau mamak, sahinggo sonang hati mandonganyo. Sojuak mato manandangnyo.
6. Hak Sobab manyobab, Yang bisa di miliki dek ado sobab, Imbauan mondo untuak urang nan pulang ka kampuang kito, imbauan kamanakan untuak urang nan malokok,juo tamasuak hak adolah haroto nan kito ambiak sajo dek garang,dek tuah, dek namo, roto nan kito rompak dek kito dulunyo nan punyo,
7.Hak Alloh, sasuatu yang kito miliki sacaro basamo nan indak bisa kito atur, Cahayo mato hari.bulan, siang,malam,Rasoki nan kito dapek sapanjang maso, Lah dapek rasoki tumbuah utang di kamanakan.
Itulah Hak nan kito miliki sapanjang hidup sampai mati.
Kini baa nan MILIK.
Sasuatu nan dapek di miliki dek sobab nan 4.
1, Sobab Hibah.
Pamborian urang kapado kito , bak mandapek durian runtuah, Labo ka sadoannyo.
Hibah ko tabagi 3 parkaro.
- Hibah laleh. Pamborian nan idak babaliak lai.
-Hibah bokeh, Pamborian nan bamaso, pamborian nan babateh, unilah dek kalian salamo amai kalian iduk, kok mati amai tu, Putuh tali nan mairik, tampuak nan ka jinjiang , Roto kumbali ka nan punyo.
-Hibah Parupeh.Kok alua baturuk ,Adat bapakai, mamboli indak sarogonyo, Manjua indak sapatuknyo.
Syarat Hibah dalam adat minang.
4 parkaronyo,
1. Bapaulua, sapokat warih nan mambori.
2.Bapajawek ,Sapakat warih nan manarimo.
3, Bapamocik , Di sosian dek lantak jihad.
4,Bapa gonggam an, Ado pitih nan babilang, omeh nan babungka.
Asa haroto pisoko nan lain adolah :
TOBUH,POGANG,BOLI,CONCANG LATIAH, TAMBANG JO TARUKO,IMANAH SAROTO PUNYO NAN BASAMO.
TOBUH adolah roto tagadai nan kito tobusi ,mako baliak roto kanan punyo, buliah juo kito jua nmako pusoko pindah ja uarang nan mamboli.
Tobuh aso duo parkaro.
Tobuh Lipek pandan, Samo pgang jo gadai nyo, samo banyak,
Tobuh Takulai Lobiah banyak Tobuh dari pogangnyo.
Kini kito bukak baa Nan POGANG
Pogang pindah hak mamakai pado urang nan mamogang Tau urang nan banyak.
Baa nan Boli , Pindak hak milik jo hak pakai dek ijab kobua jua boli
Baa nan concang, Roto nan kito miliki dek kito nan marambah jo manobang, iko tajadi sabolun tanjuang,padang,manjadi nagori.atau tajadi kini bilo roto pisoko tu indak ado nan manggilai, sainggo lah jadi somak sarupo hutan, Hak pakai joriah pado nan marambah jo manobang.
Baa nan LATIAH, roto pisoko nan kito pangkua jo lambuak. Roto jadi hak pakai nan mambueknyo.
Baa nan TAMBANG, roto nan kito dapek dek manambang omeh,perak jo nan lainnyo.
Baa nan Taruko, Manaruak tanah sahinggo jadi sawah jo tobek.
Baa nan Manah, Roto nan dapek dek usaho sendiri, pancarian jari nan sapuluah, tulang nan salapan korek.
Baa nan UMUM ,roto di nagori nan ado kampuang nan nawarihinyo,
Haroto Umumko ado duo.
Haroto kusus Muntolak ,barang ko di miliki oleh duo madat
Haroto umum Muji bahimpun duo mandat malagirkan mandat yang lainnyo.
Itunyo Haroto nan bisa di miliki dek Manusia di alam minangkabau.
Apo itu MANUSIA.
Makoluak Ciptaan Alloh, nan bisa bakato kato.
Apo itu Kato,
Lopa nan ba makna
Apo itu Lopa, Suaro nan ba makna.
Apo itu Makna ,Bunyi nan mambori kondak ateh rundiang.
Apo itu Rundiang, Percakapan nan dapek malahian bontuak,ujuk,jo mukosuk.
Kato Tabagi jadi tigo parkaro.
-Kato mukabilah, Rundiang sasuai jo bona na saukua, bak batang tarondam dalam lunau, namun toreh mambangun juo, Bak ibarat bungo pinggan, kok pocacah basimpang simpang, tujuah musin dalam tanah, namun ragi tak kunjuang ilang.
-Kato baElah ,Kato nam mambaok urang banyak babuek bayiak,barih nyato jalan tarontang, basamo manjujuang bona, bak bulan kanaiak, bak poham api dalam sokam, Dilua indak mangosan , lah anguh sajo manko ka tau.
- Baa kato bakilah, maambiak kato pado kureanah kobonaran urang lain nan lah sudah, sasiuk nomuah ka api, salewai omuah ka ayia, sagalo kato² urang inyo paham kasadoan nyo.
Perbedaan kato jo rundiang.
Kato iyonyo buni dari lopa nan ba makna
Rundiang, adolak pembicaraan nan digunoan untuak mancapai apo nan di makosuk.
Rundiang tigo maknanyo.
RUNDIANG BASI MANIH.
Rundiang nan lomah lombuk, nan layuak ² landai, lomak bak pisang masak, manih bak tangguli, Sakali rundiang tasobuk sapanjang maso takona juo.
RUNDIANG BASI GINYANG,
Rundiang nan banyak andai jo kucindan, rundiang nan guluk bagalusang, Raso tasobuk inyo kasuruk, Jalan ta ruang batompuah juo .
RUNDIANG BASI RANGSANG.
Rundiang nan togang² kondua , Rundiang nan tinggi² rondah, Ba maelo pusek jalo, Raso ka tongah ba koduri, raso ka kondua barogongi, Rundiang nan di tompek sadang elok,
SYARAT KATO JO RUNDIANG dalam adat Minang kabau ado tigo parkaronyo.
1,Tipuan Aceh
Batipu jo muluk manih, Bakobek job baso bayiak, Balilik jo aka Budi, bamuluk manih bacalempong kato,Baso bayiak bak gulo di bibia, , Budi aluh bak Lauk dalam, Tompek bamain aka budi.
2. Gurindam barus,.Di pa banyak Ragam kecek, di pa aluh andai jo rundiang, Di paelok tungkuh Garam, di pagodang tungkuh rabuak, Di kobek padi jo daunnyo, Di Elo manusia jo akanyo,
3. Tangguak malaya.
Kok takaik tupang mangonai,kok tak tajuak tajuang tajorang, kok tak siriah pinang mambalan, kok tak pasin tangguang mandatang, kok tak lalu bandiang mamocah, kok tak lalu dondang di ayia, di gurun batajak an juo, basiginyang man DAK AWA urang..
Apo nan DAKWA , iolah manuntuk
Dakwa ado duo parkaro,
- logat jo istilah
Logat sacaro umun.
- sacaro Istilah :manuntuk hak diri sendiri, kampuang ,suku, ateh urang lain.ka sampiang hakim saroto mintak takzim pado hakim .
Dakwa sacaro Istilah tabagi dakam 5 parkaro.
1, Dakwa mak ruf, Longkok rukun jo syoratnyo
2, Dakwa majhul , Ndak ado rukun jo syorat nyo.
3, Dakwa Engkal , Dakwa nan manuntuk barang nan saketek
4, Dakwa tanakut, Dakwa nan balawanan,
5 Dakwa mubahram, dakwa pado syarak nan indak di ketahui.
Apo rukun jo syorat
Rukun adolah kalongkapan nan cukuk untuak mambuek suatu karojo.
Syorat, Nan indak bisa indak ateh Rukun.
Rukun fakwa pado istilah,ado ompek parkaro.
1, Si Muda 'i , adolah urang nan man Dakwa.
2,Si Muda 'Alai. urang nan di dakwa.
3. Si Muda'abih, Nan manjadi dakwaan.
4, Lopa nan khas, kato si mudai nan manyalahi katobjo nan lahia.
Kato su muda alai, sasuai katonyo jo nan lahia.
.Syorat si muda abih, barang nan ado.
Hak nan takluk pado nyo,
Milik nan didapek dek sobab nan ompek , dek hibbah, dek pogang boli, dek concang latiah ,dek Imanah,
Cuci 'ain dek usaho sendiri
, Mufa'at Barang nan barogo.
Ilmubih. Dek tau urang nan banyak.
Simuda'abih jinih ateh 3 parkaro.
Engkal, barang nan totap , sarupo sawah, ladang ,tanaman tuo.
Mangkul Barang nan pindah pindah, saeupo Bendi jo padeti.
Nakat, barang nan koreh sarupo omeh perak, timbago jo timah.
Dakwa Tobik dek tigo parkaro.
Dek Hak , Kolongkapan nan cukuk pado barang nan patuk untuak jadi milik
Dek Ikrar, perkataan orang lain nan manyatoan sesuatu milik seseorang.
Dek Laus , Kurenah nan mannyatoan kabonaran si muda'i .
Laus ado duo parkaro.
Laus darah, Manyuruakan darah nan taserak, basuo bankai nan taguliang, mako jatuah dakwa pado urang nan manyuruakan darah nan raserak.
Laus kato aso duo parkaro,
- Kato iduk , basuo katonan bakatoan ,sasuai jo kanyaraan
-Kato mati.
kato mati ba pambunuah.Ndak basuo kato nan bakatoan.
Kato iduk banyawo kato mati bapambunuah, kato nan iduk iduk mati itulah kato basiontah.
Itulah Laus kato kato.
GEKAGAT DAKWA.
Ompek parkaronyo.
1, Dakwa baruduh an , basosi, tatangkok tangan
2, Dakwa ba Cemo an , Ba suriah bak sipasin, bajojak bak bokiak, ba baun bak ambacang.
3. Dakwa di sapo kan, mandakwa urang lalu, bak onggang lalu arah jatuah.
4. Dakwa batukeh an , Manuduah ndak ado bukti,
Syarat Dakwa ompek parkaro.
Ado sosi. Urang nan maliek jo manyasian, nan badiri sandiri indak di pangaruhi tubuahnyo sapanjang undang.
Syahadah, Urang nan majadi sisi di kaduo bolah pihak, Badannyo sapanjang syarak.
Bainah , nyato tumbuah pado nan balantak.
Tumbuah di koreh nan babatu, Tumbuah di padang nan balinjuan, tumbuah di ladang nan baligundi, tumbuah di rimbo nan babateh, saroto tumbuah inyo di bukik nan bagarangatau.
Sipat Dakwa.
Pokak jo tuli, buto jo rabun basyariat jo bahakikat, stariatnyo batu jo kayu, koreh jo lunak, hakikatnyo manusia, itulah urang tuo kito nan mambuek adat jo lombago.
Katorangan ,Adob Urang nan mangoba an akan tando dari sakah satu dari pado kaduonyo. Adolah dio tompek tumbuahnyo.
-Tumbuah di jua boli.
-Tumbuah di solang jo pisolang, Duo pulo tompek tumbuahnyo, Iduk tompek batanyo, Mati tompek basudah
Duo pulo tompek tumbuahnyo.
Di adat nan vatali cambuak, saroto Di sosi nan barakuak kayu.
Baa nan mati bakasudah kok tumbuak sakik ngilu jo poniang, sakik tak dapek di ubek,domam tak dapek ditawa di pakai rukun jo syoratnyo, SUDAH ADAT KA BALERONG, SUDAH DUNIA KA AKHIRAT di tompuah ULEMU NAN SAJATI.
Baa nan adat batali cambua, Tumbuah di mamak jo bapo, kok cupak lah di ayia, kok gantang lah dirumah.
Baa nan sosi batakuak kayu.kok jauah buliah batunjuak an, kok ampiang buliah di kakok, di imbau babunyi, di liek inyo basuo..
Sasudah dakwa iyolah jawab , baanyo nan jawab iyolah baleh, sarupo gayuang basambuk ,kato bajawab.
Baleh tumbuah ateh logat jo sipat,
Baa nan logat, Baibarat sarupo kato, kato nan manuntuk.
Baa nan ustilah, sapokat kaum ateh karojo nan ka dibuek.
Baa nan jawab pado istilah , buliah pado nan ka dibuek, buliah pulo pado nan indak bisa di ubah sarupo hukum .
SIPAT JAWAB PADO ISTILAH ONAM PARKARONYO.
1, NAPI , sia nan manyalahi katonyo akan nan lahia, nan nyato, nan ado.
2. ISBAT , Sia nan mambonakan kato nyo paso nan lahia,ado, nyato.
3. NAPI manganduang ISBAT , Indak barisi Iyo, s
4, ISBAT manganduang napi, Iyo barisi Indak, Manjawab putuh,
5, IJTILAK , Manjawab putuh jo lopeh
6.Sukup, Sia nan mungkia jo onggan basumpah, Suni daripado manjawab.
Namo pado Dakwa jo jawab ado 4 parkaro .
1, Dakwa sarupo gotah, jawab sarupo minyak.
2. Dakwa Si pangabuh Haroto ,Jawab Si pandindiang Haroto.
3, Dakwa Si pancariak malam, Jawab si Paontam Jago.
4. Dakwa Si MARAJO LELO dakwa si Bakondak Hati
PERMULAAN HUKUM
-Sapajinjiang ngan Kato Sosi Jo si Muda'I ,bota dakwa.
-ba kabotuan kato Sosi jo si Muda' i stah Dakwa.
-Basalahan Kato Sosi jo si Muda' i, Sosi bakato 8 ,si Muda'i bajato Ompek, botua kato nan 4. Sobab 4 kanduangan 8.
-Bakato sosi samo sisi. Nan satu bato 8, sosi nan lain bakato 4, Bona jato nan 4, sobab 4 kanduangan na salapan.
Kok basalahan ma Zat jo ma Zat , Babontang bonang samo bonang, Baliek ka dakam kitab Alloh, Bakakuan hukum ij'tihad, babayia pado salah satu pakarajaan, BAMULO HUKUM ITU pado bagian yakni nyo HUKUM SAMATO.
Baa nan HUKUM SAMATO.
Manuntuk kasumat antaro duo kasumat, Onam dari Asanyo, Tigi dari pocahannyo.
Ma nan 0nam.
Cupak Usoli
Cupak buatan
Kato pisoko
Kato Mufokat.
Kato daulubbatopok i
Kato kudian ,ba cari-cari.
Nan tigo dari pocahannyo
Hukum Ilmu : Tau hakim akan perbuatan si muda'i jo simuda'alai, mako di hukum jo hukun Ilmu, Bilo manyalahi hukum itu pado Ilmu, mako hukum itu hukum berhala namonyo.
Hukum bainah /hukum bukti nyato : bukti nyato ateh si muda'i sumpah ateh nan mungkia,mako di walak bainah ateh simuda'i , nak basumpah ateh nan mungkia , basingajo untuak babuek adia.
Baa babuek adia,
Di timpokan da'if ateh nan kuek, nan keuek batimpokan pado na da'if..
Hukum 'ijtihad: ado 4 parkaro .
Hukum Badakalo. Tumbuah dakwa jawab di nan sa Anak sa kananakan, nan sa iriak sa Ayam, nan salotak satariak, na sa Ino sa Malu, nan salabo sa rugi, Kok Tumbuah Luko malukoi,
Kok Sakik ba ubek, domam batawa i, Bongkak di Seko, Luko di palali,
Di buek jonji Satopek - Topeknyo.Kok baransua sampai Jonji, Hukum tu bajadian hukum Tak baransua Sampai Jonji.
Ba'adakala ka ateh , Badakala ka bawah.
Hukum Baramo : Hukum ba agak agak,kiro mangiro, Dek tumbuah di anak saka manakan, nan saitiak sa ayam, nan salotak sarariak, nan sa ino samalu, nan salabo sarugi, Kok luak luak sapadi , kok kurang kurang sapadi, kok sumbiang, sumbiang saboreh, Asa lai kusuk ka salosai, koruak kok lai ka joniah, Itu nyo HUKUM nan bajadian
.
Hukum Basamo : Adolah hukum dek Mufokat, nan buliah di baok sarantau olia ,sarantau mudiak, sarantau kiri jo kanan.
Hukum Samato.: Hukum nan adil , Malotakka sasuatu di tompeknyo.
Apo nan di Hukum, adolah Silang salisiah , nan badiri areh mukoluak, Mungkar lagi jahat
Tompek badiri nyo HUKUM.adolah ateh 4 parkaro.
- Fi'il - Perbuatan tubuah kalau di paroleh makosuk , mako perbuatan konlonyap.
-Kato - adolah lopa (lafalz) nan mangondak an akan Makna.
-KARENAH - Nan di pakai sapanjang hari, barupo parangai tubuah.
-IKTIKAT : Guriah nan di hati , Takilan di hati,.
IKtikat kobado duo jalan
1,Jalan Saiah - HAWA, NAFSU, DUNIA ,SYETAN.
2.Jalan Hasanah. SYARIAT, TARIKAT,HAKIKAT,MAGHRIFAT .
ITULAH NAN BANAMO CUPAK BAKALABUAN, UNDANG BATALAGO..
Dalam pasidangan Adat, tumbuah di katian Hukum,
Ado Onam parkaronyo.
1 ALIM JO PANDAI
2, RAJO JO PANGULU
3,DUBALANG JO OMPANG LIMO
4, MANTI JO PAGAWAI
5.CODIAK TAU PANDAI
6.TUO BARAKA.
Timbangan Hukum nan tumbuah dek limbago nan baronam ko ado pulo 6 parkaronyo ,
1, Hukum di sibatang Kitabbulloh, Hukum Urang Alim jo Pandai.
2.Hukum dipangka Batang, Hukum Rajo jo Pangulu.
3, Hukum Di kabuang Batang, adolah Hukum Dubalang jobOagawai.
4 Hukum Hubuang batang, Hukum banamo Bio pori.
5 Hukum di baliak Batang ,iyolah Hukum Codiak pandai,
6, Hukum di rusuak Batang, Adolah Hukum urang indak bagola.
Hukum alim jo pandai, adolah hukum nan indak bakopak, barampai.Hukum syarak di namoan ,tumbuah ateh duo parkaro
1, Syah : Kenyataan Ateh pakarajaan nan buliah di PICAYO I.
2, BOTA kenyataan nan indak ado ateh barang nan syah.
Hukum rajo ado duo parkaro:
Kalah jo Monang.
Hukum Di Pangulu Ado 3 par karo.
Wajib, sasuatu nan idak buliah indak ateh sesuatu.Ado tigo parkaro.
Wajib pado Syarak : Balakuan bapahalo, indak balakuan konai Ikab.
Wajib pado Adat , Tawakaf , Ta onti malakukan sasuatu dek ado sobab, Indak dek ado nan manogahan .
Wajib : Pado aka. Sasuatu nan tagamba dek aka manusia ,itulah adonyo sasuatu.
Baa nan Hukum Dubalang,
Cibodak di tongah laman .
Buahnyo ambiak ka gulai
Apo nan sifat dek dubalang
Mananti titah dari Pagawai
Bas Hukum dek pagawai.
Buahnyo ambiak ka gulai.
Ka di makan bulan puaso.
Apo sipat dek pagawai
Iyolah mananti Titah dari Rajo.
Apo nan hukum bio pori,
Olun takilek lah ta kolam
Bulan nan longkok tigo puluah.
Olun taliek lah tapoham.
Lah tontu Asa tompek tumbuahnyo.
Baa Hukum urang nan indak bagola.
Tiok bakato bakiasan, tiok barundiang basindiran, bajalan marusuak Batang.
Jaiz,
Mustahil.HUKUM SAUDAGAR.Kato awa awalan juo ,Kato akhir akhiran juoKato lahia lahian juo, Kato bati batinkan juo.Mambeso hukum saroto manompekannyo.Mambeso hukum jo Dulalat Mancari hukum jo mufokat, Mamadu Hukum jo Rapeknyo.Mambuek hukum jo umpamo.
Manjatuahkan hukum jo Isyarat.
Isyarat dari guru guru, sarupo awan manyalubungi awan, nan bak maelo rambuk dalam topuang, rumpuk taelo jan putuh, topuang ijan taserak, bak andai lamo juo.
Anak itiak anak ayam.
Bulu bagoluang di pungguangnyo.
Kociak sagodang bijo bayam.
Bumi jo langik di kanduangnyo.
SIFAT HUKUM , Ado 3 parkaro.
Gabuak di ompeh. Kusuk kasalosai, koruah manaruah joniah, dondam abih kusumat putuh, hukum jatuah sangketo sudah, indak buliah di bandiang lai. Hukum padamaian.
Miang bakikih.Kusuk basalosaian, koruah bajonihi, dek botua baka lalu an, Tibo di utang ba bayia, piutang manarimo, Banamo Hukum kalah monang, Hukum rajo nan badaulat.
Puntuang di ombuh., Dicabuk dari kamulia an, diturun dari pangkeknyo, Tuah dipalegaan. ,kayo basalin , Bapakai Hukum buangan.
PANIMBANG HUKUM .
Ado tigo parkaronyo.
1, Di timbang jo budi baso, Di mintak maaf banyak banyak, di mintak ampun ka nan GODANG.
2, Ditinbang jo omeh perak, roto bondo.,Ba bayia.
3,Di timbang jo nyawo badan. Di turuk
Pisoko hukum , suatu nan batarimo saaudah hukum jatuah ado tigo parkaronyo.
1,Disarukuk, Batarimo , Manyorah tando tunduak.
2.Disarokai , Di saok hukum jo parmintaan, Kok godang bamintak ketek, kok borek mintak ringan..
3, Dibandiang : Indak diatarimo hukum nan jatuah, dicari limbago lain kamanyalosaian pakaro.
Hakim adolah urang nan mangakok karojo , Mangukuahi Timbangan nak nyo Adia, indak takonai , tatengga, tabela , sabolah manyabolah, antaro simudai jo simudaalai.
Syarat ka jadi hakim di limbago adat minangkabau, Tau jo undang nan ompek
ADAT, SYARAK, UNDANG, SAROTO CUPAK.
Sifat dek hakim ado 5 parkaro.
1, Manarimo Dakwa.
2.Manarimo Jawab.
3.Manuntuk Sosi.
4. Manontukan lopa nan tatontu.
5. Mahukum sakato hakim, jatuah hukum batupang hakim,tasampai an hukum.
Kadi : Urang nan manjatuahkan hukum nan basifat bona.
Bona adolah ,Sagalo yang datang dari. Alloh, Dari Nobi, Kato pusoko, jo Kato mufokat.
Bona tumbuah di Pangulu saroto urang minang nan mangaji Adat, ateh 4
Parkaro.
1,Dek pikia palito hati
2, Dek Tonang Ulu bicaro
3,Dek baribu aka jalan tasibak.
4, Dek Soba bona mandatang.
Bona dalam Diri Pangulu, atau urang minang, nomuah nyo jauh. Jauh panggang dari api, dek 4 pakaro nan tajadi.
1, Dek takuk jo Malu
tacoreng arang di koniang.
2,Dek kasiah jo Sayang, tibo di poruk kok indak kompihan,
3,Dek puji jo sanjuang , utang budi babaok mati.
4,Dek labo jo rugi. Taimpik lidah.
Bonapun omuah ilang dek ,
1,Banyak Kato - kato. Indak sasuai kato daulu jo kamudian.
2, Karenah kato kato. Tiok lopa manganduang bunyi, tiok bunyi manyampai an mukosuk.
3.Di lengah kato - kato, Lain nan di ujuk lain nan sampai .
4.Basi manih kato kato.Sampaian nan BONA ,sungguahpun itu PAHIT.
Tabagi onam parkaro.
1.Adat
2, Cupak Ibadat
3, Cupak nan kewi
4, Cupak nan lazim.
5.Undang² nan balikih
6, Cupak nan balupak.
A. Tibo di Cupak Adat, tabagi tigo maana.
1, Cupak Adat nan Mutlak, Pakaian, Sasuatu nan kito pakat ateh ZAT nan basifat , Sifat nyo ,Sifat nan 20.
2, Cupak Adat Mukayat, Pakaian, nan bapakai, Fardu manuruk Syarak, Tabagi 2 parkaro..
- Cupak Adat Taltazim ,barupo pakaian ibadat barupo Wirid nobi-nobi, Pamakaian Rukun Islam nan limo, Rukun iman nan onam
- Cupak adat muktamat : Pakaian nan kito pakai dalam kahidupan di Nagori nan sasuai jo MUFOKAT di Limbago nan batuang.
3, Cupak Adat mutaniak : Mamakai pakaian dari pado nan mukoruah, Sampai pado nan horam yo nan di larang Adat jo syarak.
Pakaian nan di larang syarak jo adat tasobuk di Adat nan saratuh
B, Tibo di Cupak Ibadat, Pakaian Nan bapakai dalam Rangko Manyombah ALLOH SWT jo mangikuti Nobi Muhammad SAW..
C, Baa Cupak adat Nan Kewi.
Pakaian nan bapakai nan sasuai jo Mufokat Di limbago Pangulu nan ba IJTIHAD, kato ² nyo kuek.
D, Cupak Adat Syarak nan lazim, Pakaian Hidup sahari hari nan sasuai Ijtihat Ulama , nan kato²nyo Totap.
E, Undang Undang Nan balikih, Pakaian nan bapakai , di ukua pado Asalnyo .
F, Cupak nan Balupak, Basiang ateh nan tumbuah, Manimbang Ateh nan ado.
Tumbuah di Adat baindangi, tumbuah di syarak baliek an, tumbuah Di Undang ba Karisai, Tumbuah di cupak ba palingi.
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$.
MANCAMPAK NAN KA TIGO
Mancampak Tibo Ka Hulu.
Konailah anak udang-udang.
Apo Cupak dek Pangulu .
Iyolah Bakumain undang-undang
UNDANG-UNDANG ,iyonyo sasuatu nan manjadian takluk sasuatu padonyo, Nan basifat ateh Adat, syarak,Undang saroto Cupak.
Tibo di adat tabagi duo, Tapakai saroto Dipakai.
Tapakai bamukosuk indak basiasat jo basingajo, tumbuah nyo tumbuah sajo , Alam nan manontuan, Tibo di manusia mangecek ngecek, tibo di Ayam nyo mangukuak, saroto nan lainnyo.
Dipakai mukosuknyo , Kabiasaan nan basiasat jo basingajo,Nan turun tamurun dari Urang tuo nan daulu di luak nan tigo, Lareh nan duo, Ado ompek/4 parkaronyo.
1, ADAT NAN SABONA ADAT.
Adat nan batarimo dari Nobi, sapanjang syarak nan bapakai, disitu di ambiak mano nan Syah jo bota. Ma nan Halal jo Haram, Ma nan Wajib saroto Sunnah , Di situ Diambiak FI'IL /fi,il Bunuah nan tigo.
Fi'il bunuah nan tigo adolah
a. Amat. b. Subah Amat , c. Khatak.
Amat adolah bajalobiah an, nan bamakna , Basingajo mambunuah sasuatu jo barang nan galik mambunuah,
Subah Amat , Basingajo mambunuah jo barang nan indak biaso mambunuah.
Khatak adolah Basingajo mambunuah jo sasuatu nan di miliki orang lain.
Dari Fi il nan tigo lahia namo luko nan sapuluah.nan balopa jo bahaso arab.
1,Harisah, Mannguriah akan kulik
2,Daniah, Manitik an Darah.
3, Badiah ,Mangguriah akan dagiang.
4, Mutahhanah ,Manvabiak dagiang.
5, Samahah, Mancabiak kulik jo dagiang.
6, Manduhah, Mangguriah akan tulang
7,Hasyinah, Marusak tulang
8,Makmumah, Mamocah iyo akan Tulang.
9, Munakalah, Mannguriak akan Bonak,
10, Damagah, Usaho bunuah nan sampai mangonai kapalo,
Syah itu manyatoan samparononyo pakarajaan
Bota itu manyatoan indak sah karojo nan syah.
Halal sadoan na di buliah /dimerdeka an syarak .
Sunat nan bapahalo bilo makakuan.
Fardu, Nan indak buliah tingga.
Tumbuah dakwa ateh tigo parkaro,
1 Dek basosi
2 Dek Ikrar jonji nan babunyi.
3, Dek Laus.
Ateh kadaan nan tigo di ateh di Ambiak hukum nan 4 .
Hukum ilmu.
Hukum Baiyinah
Hukum Ijtihad.
Hukum Kurenah.
Tibo di hukum kurenah ,adolah hukum di buang sapanjang adat,(indak babao sailia samudiak, babiaan iduk co tunggua, indak basapo jo baimbau, indak bajonguak kok sakik, ondak didatangi kok barolek).
Itulah Adat nan batarimo dari Dt. Parpatiah nan Sabatang, Saroto Dt. Kuto Mangguangngan. Parjalanan adat nan Salapan :
Inggirih mangorek kuku
Kuku di korek jo sirauk.
Ka pangorek botuang Tuo.
Nagori ba ka ompek Suku.
Dalam Suku babilah Poruk
Tibo di kampuang ba nan tuo.
Ateh Rumah ba tungganai.
Itunyo adat nan ba pakai.
Adat nan babuhua sintak
Syarak nan babuhua mati.
Pantang di turun naik an
Indak buliah di Tinggi rondahan
Kok di bubuk indak omuah mati.
Kok di injak indaknyo ka layua.
Indak lipua dek ujan.
Indak lokang dek paneh.
Indakkan Lupo dek lah lamo.
Indak kan ragu dek lah banyak.
Adat bajalan di jalannyo bajalan sandirinyo.
Nan bajonjang naiyak batanggo turun.
Nan babarih jo balobeh
Nan batiru ba tuladani.
Nan ba Cupak jo bagantang.
Nan bapokok bagujalo.
Nan Banosa jo bapikiri.
Nan basifat kasifat Nyo.
Banamo adat nan salapan.
1.Tibo di bajonjang naik batanggo turun ,
Nan partamo iyolah jonjang aturan nan manuruk Ranji di poruk kampuang , sampai Ranji adat di nagori.
Iyo Bak andai kato bida.
Kamanakan barajo ka mamak
Mamak barajo ka Pangulu
Pangulu barajo ka kaompek suku.
Kaompek suku barajo kamufokat
Mufokat barajo ka Nan Bona.
Bona badiri sandirinyo.
Tibo di Tanggo bajalan adat dari ateh ka bawah , dari rajo sampai ka kamanakan.
Bona talimpah ka mufokat.
Bona di ambiak ka ompek suku
Bona manarintah sakalian pangulu
Bona di pakai kamanakan.
Bona bajalan sandirinyo.
2.Babarih jo balobeh.
Adat nan tumbuah di nagori, nagori nan salingkuang Adat, di korong nan malingka , di kampuang nan mamaga .
Nagori iyolah ronah nan ba kaompek suku, nan ba balai bamusojik, nan ba pondam ba pakuburan, nan ......
Kampuang iyolah limbago niniak, paga payuang katurunan, di luak nan tigo kampuang di buek dek ompek niniak, nan 9, nan onam, nan limo, saroto nan ompek.nan banamo suku ,suku baisi korong kampuang.
Nan korong iyolah nan malinka salingka Suku nan di buek niniak nan barompek.
Ma nyo Niniak nan barompek.
Suku Sambilan kampuang nyo iyolah Koto, Piliang, Tanjuang, Payoboda, Simabua Sikumbang, Picancang, Guci /Sipisang Dalimo togak sorang.
Suku nan onam kampuangnyo iyolah ,
Bodi caniago, Lubuak batang ,Sipanjang , Simagek /Singkuang, .
Suku nan Limo. Kampungnyo.
Jambak, Kutianyia, Pitopang ,Salo, Banuhampu.
Suku nan ompek Kampuangyo.
Bendang, ,Malayu, Kampai, Mandailiang.
Tibo di adat salingka Nagori Nagori Koto baru simalonggang, Ka ompek suku ba ambiak Jo tungku tigo sajorongan, Duo ganjia tigo gonok. (Dek duo kampuang buliah KA OMPEK Suku(Pangulu Andiko) di buek) .
3.Baa nan Batiru batuladani.
Tumbuah di olek Jamu.
Kok manyaruduak samo bungkuak.
Kotu malomoek samo patah
Tibo di alua samo dituruk
Adat samo dipakai
Pakai maniru batuladani,
Dek adat ba buhua sintak ,
Baa urang baa awak
Caro badunia nan bapakai.
Godang Adat godang isinyo.
Ketek adat ketek isinyo.
Nyato adat tapakai nan bajalan sandirinyo.
4, Tbo di bacupak jo bagantang.
Tumbuah balai jo BALERONG.
Tobik adat Di balai jo balerong,
Adat di dakwa jo jawab.
Tibo di hukum jo mahukum.
Bapakai adat nan sapiak nan babilang omeh nan babungka,na sakundi kundi, nan satayia sacupak ulang aliang, na sakipeh longan baju, nan sapotiang tali bajak, godangnyo sakati limo puluah, diadat batando duo, tibo di undang batando satu, Tulak kato jo kabonaran , Tulak Ampun jo lopeh bodia.
5, Baa nan ba jikok bajugalo, iyolah adat nan manulak ka jugalo, manuang ka limbago, syariat palu mamalu, Dunia baleh mambaleh, Kok imbau ba sauti, panggia ba mulia an, pintak babori , kondak baisi..
6, Adat banosa jo banazar.
Di tiliak ereang jo gendeng.
Mamandang baso jo basi
Maliek lobiah kurang
Manimbang mudorat jo manfaat.
Mangona awa jo akia.
7. Baa adat bapikia, adolah batolan mangko bajalan
Ba mufokat mangko ba kato.
Di sisik parik di timbang hukum
Hukum di timbang jo kato kato.
8.Baa adat bakondak.
Nyato adat ateh nan tumbuah.
Nyato pusoko ba engger an
Nyato iduk dek sapokat nyawo jo tubuah.
Wajib dek utang babayia.
Sifat limbago dek mananti
Undang maisi kondak
Dilua sakik jo mati.
Dek alua ndak dapek indak
Dek cupak si talago ponuah
Gantang si marajo lelo
Bak kain silendang tubuah.
Indak ungkai salamonyo.
Tumbuah di cupak nan duo, di kato nan ompek, tumbuah di nagori nan tigo , tumbuah di Undang nan 4.
Tibo di cupak nan duo, Cupak usoli nan dipakai basamo samo di dalam nagori , sonang hati manusia mambueknyo.
Cupak buatan, Cari iduk nan basapakati dalam limbago nan sationgah hati manusia nan manyukoinyo.
Tibo di kato nan ompek .
KATO PISOKO , Iyolah kato nan talotak oado tompeknyo.
KATO MUFOKAT, Iyolah Kato nan balaku di nagori, di baok sarantau ilia jo mudiak.
KATO DAULU BATOPOK I.
Iyolah Pakarajan nan takarang ba patubuah, Nan tarangko di jadian nan tagambar ba sudahan.
Bak kato dolia
Apobilo tibo hak , poi nan batil.
Tumbuah di nagori nan ompek
Iyo tumbuah di Taratak nan badusun.
Koto dalam nagori nan basuku suku.
Taratak iyolah Tompek nan taraso asiang,
Dusun tompek maninjau jarak.
Koto Tompek nan balinduang an.
Nagori nan di lingkuang tompek suku suku tingga.ado nan di bawah poruk ado nan balain suku.
Manengok kito ka undang² nan ompek,
1, Undang² Luhak.
Alam limbago na bapucuak, rantau barajo, luak ba pangulu ,Soko bajunjuang, pusoko balantak.
2,Undang² Nagori , Barumah batanggo, Balumbuang ba rangkiang, balobuah batopian, bapondam bapakuburan, basawah jo baladang, basosok bajurami.
3. undang² dlm nagori.
Salah concang mambori pampeh, salah bunuah mambori bangun, salah tariak mangumbalian, kabotulan malaluan, utang babayia piutang manarimo .Ghaib ba kalam Alloh Surang, di agiah sakutu di bolah sarikat, di bagi surang kok tak di agiah, asianyo dondam jo kasumat, suku kok tak di bolah indak baradat ba pusoko, sarikat kok tak di bagi tingga di sarikat sajo.
Undang duopuluah di bagi duo, Satu undang² duo boleh, na lain unndang ² nan salapan.
4, Undang² nan duo puluah.
Undang nan salapan.
1. Tikam bunuah,padang badarah.
2. Samun sokah togak di bateh.
3,Upeh racun batabuang sayak.
4.Kicuah kicang budi marangkak , umbuak umbai budi marangkak.
5. Dago dagi mambori malu.
6.Maliang curi taluang dindiang.
7.Robuk rampeh di tongah koto
8.Sumbang salah laku parangai.
Undang² nan duo boleh.
Undang-undang Anam nan Daulu
1. Tatumbang takiak:
aratinyo sorang urang ko indak dapek mailak dari tuduahan atau mangoku surang ateh pabuatannyo.
2. Tatando tabukti:
aratinyo alah basuo jojak atau tando baso urang ko lah nan ado di tompek tajadinyo kajahatan atau basuo bukti nan mamborekkan kapado sorang urang ko.
3, Tacancang tarageh:
aratinyo tampak bokeh barang nan punyo surang urang ko di tompek tajadinyo kajahatan atau di badannyo surang.
4, Taikek takobek:
aratinyo urang ko taintai atau tasuo dek urang lain kutiko sodang babuek kajahatan
5. Talala takaja: aratinyo urang jaek ko ditomuan di tompek inyo mailak atau bisa tatangkok dek urang rami sasudah dikoja.
6. Taambek tatokok :
aratinyo urang jaek ko bisa taambek dek urang rami salopeh dikopuang atau tapaso inyo ditangani di sobab malawan.
Undang-undang Anam nan Kudian
7. Basuriah bak siposan, bajojak bak bokiak:
aratinyo jojak urang ko ditomuan di tanah dan kok di toruh an maarah pado inyo.
8.Onggang lalu atah tajatuah:
aratinyo urang ko ditomuan kutiko sodang barado di tompek kajadian kajahatan.
9.Condong mato urang banyak:
aratinyo urang ko manarik parotian urang rami dek tingkah lakunyo.
10. Bajua bamurah-murah: aratinyo pabuatan jaek tacium dek manjau sasuatu nan aragonyo murah atau di bawah arago pasaran dek sobab barasa dari tompek nan inyo punyo.
11. Bajalan bagageh-gageh: aratinyo urang ko dicurigai urang rami karano kutiko bajalan inyo tagageh-gageh dan indak wajar.
12.Dibaok pikek, dibaok langau:
aratinyo urang ko dicurigai dek inyo galisah ilia-mudiak indak bakatantuan.
Sobab urang nan maisi NAGORI Manuruk Adat.
1, Dek adat jo limbago.
2, Dek kitab jo Agamo
3.Dek harato bondo.
4. Dek parentah jo mamarentah.
5.Dek aka jo ulemu, saroto bicaro nan aluh.
Bakondak adat ka pusoko ,barisan cupak jo gantang, dalam koto jo nagori, Suni Sonyab dalam kampuang, murai tak bakicau, ayam tak bakukuak, Manusia indak bakato kato, ado duo tompek tumbuahnyo.
1, Tumbuah di Kamatian.
2, Tumbuah katiko anak kamanakan lahia.
Bak andai kato bida ,donga dek mamak bunyinyo
Salamo iduk ateh dunia.
Tumbuah silang jo sangketo
Silang salisiah kok tak abih.
Dondam kasumat nan tak putuh.
Salamo musuah di adang
Sajojak sangketo tumbuah.
Hati nan somak² ragu.
Badan nan indak sonang diam.
Kok angan ka kiun sajo.
Ladang somak sawah tak manjadi.
Padi ampo dek paneh sataun.
Tagak dek ujan nan sahari
Malang ilang mujua nan tibo.
Galik di situ Elok tumbuah.
Badan mati di kanduang tanah
Badan iduk di kanduang bona.
Di tompuah ranjau nan tatahan.
Nak tabubuk jo ta bungka
Bia di rompak parik nan tatogak.
Naknyo runtuah adat jahiliyah di dalam kampuang, itulah kondak cinto Adat.
Kok Wali (Sumondo) Rajo di rumah tanggo.
Tibo di mamak rajo dalam kampuang
Kok borek samo di pikua .
Ringan samo di jinjiang.
Caro iduk urang kampuang dalam nagori nan baradat , Parotian adat Jo pusoko .
Adat nan basandi sarak , sarak basondi kitabbullah .
Tibo Nan banyao di paliharo,
Kok bairiak jo baayam iyo di dalam kampuang nan babanja.Bakambiang jo babiri² iyo didalam solok jo baluka,
Kok bakobau jo babantiang, iyo ka bukik kapadang longang,
Tibo di padi kaditanam ,iyo ka boncah nan barayia,
Itulah adat urang kampuang di nagori.Kok auh tompek manyosok.Kok polak tompek mandi.Baitu buek nan malingka.Ado adat nan bapakai.Kok siang batali toguah.Kok malam bakandang ruyuang.Kok lopeh bapanuruk.Baitu undang²nyo , baitu adat pisokonyo.
PANTANGAN ADAT JO PISOKO.
Tagak dek cupak jo gantang dalam nagori.
Ado 3 parkaronyo.
1. Baitiak jo baayam di musim mamboniah jo mananam.
2, Bakambiang jo babiri² dalam kampuang nan babanja.
3.Taronak kobau jo bantiang nan balopeh malam.
Kalau di pakai nan bak itu.
Porak nan indak bapaga.Kamanyumpah tanaman nan lah tumbuah.Kusuk marak dalam kampuang.Joriah payah rugi nan tasuo.Aka panjang pangobek badan,Kampuang ancua kato binaso.Alamat nagori ka Andam karam.
MARUSAK ADAT JO PISOKO.
Ado tigo parkaronyo.
1, Babonak ka ampu kaki, Batoreh ka ujuang dahan, Ma mi'ilkan bantah jo kalahi.
2, Banyak badondam jo bakasumat, ba musuah dalam salimuk. Basangketo dalam batin, Iduk bak di kaki lago ayam.
3.Kuek batongka jo bacaran.indak kurang jo sanjato tajam.
Kok tapakai nan bak itu, Suko nan lia pado nan jinak , Onggan nan borek nak nyo ringan ,Alamat karojo takkan manjadi.
ADAT NAN TARADAT.
Tobik di angan jo parasaan masiang²,
Pa auh jo palapa.palolok jo pan jago, Parindu jo paringin, paibo jo parusuah pangasiah jo panyayang.
Tobik dek kato mufokat
Di mano batang taguliang di situ cindawan tumbuah.
Dima sumua di gali di situ ayia di sauak.
Dimano tanah di pijak disitu langik di jujuang.
DIMANO NAGORI BAUNI DI SITU ADAT DIPAKAI.
ADAT NAN BAPAKAI di olek dalam nagori.
Tumbuah adat dek olek mambangun soko. Nan talipek nan tataruah.
Tumbuah dimandirian rumah godang nan batiang panjang Simarajo lelo.
Tumbuah di olek Manyuntiang anak daro.saroto turun mandi.
Tumbuah di olek urang mati.
ITULAH ADAT NAN BABUHUA SINTAK.
Nan buliah di turun naiak an. Nan buliah di tinggi rondah an, Walau di bubuk indak ka mati, Di anjak indak nyo layua. Bapakai pulo adat baputusan surek, adat mati ba angan-angan.Haroto pambawo babaliak pulang,Haroto Dopok an tingga di sanan, Cari baduo babolah pinang, Bolah pinang sido panarun, bolah alai batumpu Tapak.
PANGGIA MAMANGGIA OLEK DALAM ADAT.
Tigo parkaronyo.
1. Panggilan olek LAMBANG UREK.
Tumbuah di nagori nan barajo.Di imbau ilia mudiak, di panggia kiri kanan,Imbau SISIAK Palopah an , Panggia rambah paku an, Longkok rukun jo syoratnyo.longkok carano jo isinyo, Ciek indak buliah tingga, banamo olek nan SAGONTA TUBUAH, SALOTUH BODIA.
2. ,Panggilan olek bakabuang batang. Tumbuah Sakato duo kato, sadusun duo dusun, diimbau ilia jo mudiak , di panggia kiri jo kanan banamo OLEK SALEMBAI ANAK, SABATANG TONGGO.
3.Panggilan olek Gonteh pucuak, Tumbuah di umpuak duo umpuak, sa jorong duo jorong.Di cari sado nan di alua di imbau sado nan patuk, banamo OLEK SACAMPAK JALO.
Mamakai nan sarunciang runciang nyo AdatAdo tigo parkaronyo.
1.Kendang bapakai.
Mupokat nan baulang ulang.
2. Lotiah barunuk.
Haroto nan bajago
3.Kuadai mananti.
Kain jajak an tigo parkaro.
PANCARIAN ADAT JO SYARAK.
1. ADAT CINCANG TINDIAK.
Nak mulia baserakan boreh jo padi, nak Tuah baserak omeh jo perak.
2.ADAT MAJO LELO.Tumbuah di khatib nayiak mimba, tumbuah di Pangulu nayiak Nobat.
3, ADAT SIRIAH BAKARANG.
Tumbuah di manogak an rumah godang nan batiang panjang si marajo lelo. Saroto tibo di anak ba pangkeh Gombak.
Ramilah balai Jo galanggang rami dek si anak juaro, Nan pandai maukua Samo panjang, kok mambilai Samo loweh, kok manggonti Samo borek, kok maagiah Samo banyak. Tau di angin turun naik, kok bakato kato imanat, Tibo di Nagori kok kurang Salosai koruah ka nanjonihi, kusuk ka manyalisai, Bicaro pulang ka Pangulu.
Baa nan Pangulu.
Pangulu sa undang undang, urang Tuo sabuah Hukum, diliek cupak nan duo, di pandang kato nan ompek, Di lahia kok tabasuo, di batin kok lai dapek.
=========================
CAMPAK NAN KA OMPEK.
Baa nan adat istiadat , Manuruk kato pusoko iyolah kato undang-undang.
Mancampak Tibo kaulu .Konailah anak udang udang.Apo cupak dek pangulu.Bakumain undang-undang.
Tiok Luak Jo Lareh, tiok koto Jo Nagori ,Ado mufokat nan tinggi iyolah mufokat
Rajo , manti Jo pangulu. Di dalam Luak Jo Lareh, dalam koto Jo Nagori di pasakutuan manusia, mufokat nan tumbuah mambori lazat pado satongah hati anak Nagori, saroto bapakai Pulo undang² nan umum di dalamnyo nak manyonang dek anak kamanakan, Kok rancak nampak di Liek, kok manih dapek di raso, lomak lai talulua, kok ka ilia olah sarongkuah dayuang, kamudiak sarontak galah,
Iyo rancak Nagori dek pangulu, Sakato lahia Jo batin.Iyo Nagori dek nan Tuo nan mamogang kato pusoko ,ba naroco bungka nan samo,
Elok topian dek nan Mudo, Mudo kuek manorang Jo manyiangi, Toguah mamocik buek , buek pangulu Jo nan Tuo,
Elok pokan dek Juaro, Rami pasa dek urang manggaleh , Pandai barogo Jo manilai, Tau batulak Jo barayiah, Samo Sonang kaduonyo.Indak elok dek awak Sorang.
Dek kampuang barajo ka mamak, Tibo di topian nan kurang suci, Bicaro Pulang ka nan Mudo , nan batulang kuek, nan batalingo nyoriang, nak Tau di bayang kato sampai.Tibo bagaduah dalam pokan, Bicaro pulang ka urang manggaleh, di Liek hukum nan ompek, ompek Pulo parkaronyo,
1, Hukum awa di awa an
2, Nan akhia di akhia kan.
3, Hukum lahia di lahiakan.
4, Hukum batin batinkan juo.
Tibo kusuk nan indah salosai nan tumbuah di balai Jo galanggang, Bicaro pulang ka Juaro. Di Liek hukum nan ompek parkaronyo.
1, Hukum badakala.
2, Hukum baramo.
3, Hukum Basamo.
4, hukum Samato.
Dipandang alam nan bajalan, Dalam adat di Nagori kok tumbuah kilaf Di MUSOJIK, Bicaro pulang ka alim ulama, ompek jinih Kito nan Kito godangkan. Pandai ba Hadist Jo ba Dolia, Di dalam kitab Jo Sunnah, Malin Bakieh Jo ba Ijma', Kitab nan ba ayat ayat, Sunnah nan ba bab-bab. Surek nan banubuat Jo basumum, balopa Jo makna, Ado undang nan biaso , Ado undang nan tasuruak, Di pandang dek Alim Jo jahid, di timbang kuek Jo lomah, di pocik hukum nan wajib, nan jadid mustahil di pagunoan, Hukum Alloh taala nan bakakuan.
Kok basalahan masa Jo masa, babantah Bonang Samo Bonang, di cari hukum di kitabullah, di lakukan ijtihad, Baitu undang undang nyo, Baitu totak Jo barihnyo, adat lamo pusoko usang nan indak buliah di rubah lai.
ADAT ISTIADAT.
Adat istiadat di bagi 3 parkaro.
1, Adat istiadat, Parasaan nan di kondak i, manuju kahalusan Budi nan bayiak.
2, Aka Jo Bicaro.
Aka manjala, Budi nan marangkak,
Usaho nan manuntuk ulemu.
Pocik paham na tabagi.
Angan nan mang gilo.
Larek siang malam, pontang Jo pagi.
Indah lupuk tiok kotunyo,
Timbang manimbang kalobiah an.
Cinto mancinto kabayiak an,
Tuah cinto KA mogah an.
Kayo Suko Jo pujian.
Dari ciek nak duo, batukuak batambah sampai baka lobiah an.
Ateh ponuah nan balimbak,
Itulah sifat nan Godang panjang.
Uwewh² Jo angan tak basuo, Tumbuah Cilako dek Malang.
Bak kato rang Tuo juo.
Barang siapo nan mambuek , maikrar Jo lidah, batas diak kan Jo hati, Mako ta cobua sa olun jatuah,
3. Amal istikmal ,
Cupak juo namonyo, pa hubuang syarak Jo adat,
Indak dek hawo naposu nan bapantang maliek dunia,
Pantang ka rondahan dek nan lain.
Indak pueh dek nan elok, indak posai dek nan rancak, Samo mancinto Kayo Jo Pujian.
TOMPEK SALAH.
Talotak pado 4 parkaro.
1, Salah pado Adat. Di hukum Jo ba agak agak.
2, Salah pado syarak.
Ba ma'af-ma'afan bilo salah pado manusia. Mamintak Ampun Jo tobat pado Alloh SWt.
3, Salah pado Cupak, Sosek kumbali, Talangkah kumbali.
4, Salah Jo Undang.
Ba dondo sampai Tabuang.
LARANGAN NAN OMPEK.
1. 6 Larangan adat
-Salah tariak. Maambiak kaku asa an , duduak nan Samo rondah , sarupo mamak Jo bapak
- Salah makan, Nan sarupo pipik makan makan Onggang, makanan mamak di makan dek kamanakan,
-Salah Jua. Manjua korong Jo kampuang indak di Rogo nan bapatuk an.
-Salah hibah , Mamborian pusoko indak ateh mufokat sagalo warih.
-Salah Kato. Kato nan pakatoan di lua dari muluk nan manih , jauah dari sopan Jo santun.sahinggo sakik hati saroto malu urang nan Mandonga.
Bacaruk Jo baamun saroto mamaki dalam rapek,
-Salah kurenah. Sipat angkuah, sombong saroto manakah nakah.
Sahinggo mambori malu Jo hino, saroto baku lompang di majilih rapek.Juo mambori sakik hati urang lain, katiko naik rumah tanggo urang indak Ado nan bajopuk, indak Ado nan ba anta, indak Ado nan ba usua Jo pareso.
2, 6 Larangan syarak.
- Ma ontian Suriah sari'at , mangarojoan Togah agomo ,
-Ma Upek Jo Takobua.Bakoba Jo nan buruak sipat tabiat urang lain di balakangnyo. Sahinggo sakik hati atau malu urang nan di khabari . Suko mambangga Jo manggodang kan diri ateh sasamo makoluak Alloh SWT, umat Rasulullah SAW
- Lobo Jo Ria. Nak dek awak surang sajo. Tagiah baama tagak dek di Liek urang , kaduonyo Karojo nan ponuah Jo Ama nan sio²
-Kazib, Kisiak Jo Khianat
Takuk urang KA barubah elok Jo Sonang,
Mailangan pitaruah.
- Manalongkai dalam Iddah.Nikah dalam Maso iddah
-Nikah indak ba Wali. Kawin lari ba duo².
3, 8 Larangan cupak.
- Manyolang indak mangumbalian
- Bautang indak nomuah mambayua.
-Salah nan indak omuah di hukum.
-Kusuk nan indak nomuah di salo Sai an.
-Bamiang indak omuah di kikih, bagabuak tak omuah di jontiak
- Baka botulan nan indak omuah bakakuan.
-Indak omuah sa Iyo Jo sa tido.
4, 12 Larangan Undanh-Undang.
- Samun sokah Padang badarah
-Tikam bunuah bangkai tajelo.
- Upeh racun batabuang sayak
-Dago dagi tagomoa urang
-Sumbang salah laku parangai.
-Lancuang kicuah batalingantang
--Robuk rampeh
-Tipu tepok bakanyataan.
-Topuak tanpa nan babori Bokeh
-Siuk baka bapuntuang suluah.
-Rampok rompak babuah tangan.
Tali undang Tuduah nan salapan.
1Tuduah
2, Cemo
3, Tambang
4,Cicak
5,Ampia ba tunggu an.
6, Jauah ba hambat an.
7, Adia bapakai
8, Cabua ba buang.
Nan mandapek an Tuduah, Onam parkaronyo.
1, Talolah Jo takoja, Sikotu nan.mambuek jaek, bapi 'ia Salah pado sanjato di tubuahnyo, Pagi hari datang nan taniayonka pangulu, diparesi asa usua luko, tatorangkan asa usua lopeh dari parkaro, indak tatorang llangsuang tatuduah.
2, Tatanndo tabitia.
Dapek barang urang nan taniayo pado seseorang, Mako urang tu tatuduah.
3,Taikek ,Tatuntuang .
Sirunciang tanduak,
Sibongkak Koniang Baduto muluknyo, Katiko urang kahilangan inyo bamalam di rumah urang lain, kotu di pareso indaklah sarunciang tanduak bamalam di rumahnya, Katiko kajadian tajadi, Mako si Koniang bongkak konai Tuduah..
4. Cincang tarogeh, Sakotu nan si jaekko manorangkan ,mami'ilkan luko di tubuahnyo, saroto Jo tarogeh obuaknyi, tali gkek pakaiannya,, di pareso dek pangulu dari Mano asa luko, kalau tatorangkan , urang tu di Tuduah.
5. Tambang Taciak..Dapek barang urang nan kahilangan pado urang mamboli, Mako di pareso Pangulu padi urang mamboli, Kalau tatorangkan Ciak bajalan pado urang nan manjua,kok indak tatorangkan ,tambang balantaj Anyo lai, indak buliah ma indak lai.
6, Tatangkok Tangan, Kotu urang jaek mami'ilkan salah, dapek barang nan di tariak nyo saroto dirinyo, tubuahnyo, Itu manamoan dapek musang Jo ayamnyo.
JALAN CEMO .
-1, Ba Suriah bak si Posan, iyolah kotu urang kahilangan basuo urang itu ma ngapik, mamikua, manjujuant Mako urang tu ba CEMO.
2, Jojak barunuk, Hilang Jojak di ateh kampuang, Di runuk mangko basuo di Nagori urang, Mako urang tu di CEMO.
3, Tabayang tatabua, Dek Khabar Jo Tando nan Adi , Mako urang tu Di CEMO.
4, Baki condong Mato urang nan banyak,
Si runciang Tanduak, Sibongkak Koniang, Sa olun urang kahilangan hidup dalam kmiskinan, sasudah urang KA hilangan , sirunciang tanduak, Jo Sibongkak Koniang hidup ponuah kekayaan, Bilo PANGULU mamariso, kok tatorangkan lopeh, kok indak CEMO di muko adat .
Kotorongan undang nan12.
Samunn Sagalo pi'il , perbuatan nan manyakiti tubuah ,untuak mancari kauntungan sacaro ba Sangaji.
Saka , Sagali pi'il perbuatan nan ma hilang kan nyawo, Sangajo untuak kauntungan.
Upeh ,Sagalo makanan nan manyakiti tubuah.
Racun, Sagalo makanan nan mahilangkan nyawa.
Maliang, Ma ambiak harato urang, sakatiko urang punyo indak tahu.
Curi Samo nyo Jo maliang.
Dago maubahi adat nan Ado.
Dagi , mambuek hirau pikuak, birau ba irau dalam Nagori
Sumbang, mambuek pajarajaan nan indak samparono.
Salah, Laki ² nan manyarotii parampuan nan bukan istrinya.
Lancuang, Mamuliakan sasuatu nan Hino..
Kicuah, Maubahi nan sabonanyo.
Robuk, Ma ambiak HAROTO urang Jo kekerasan Sangajo cari kabuntuangan.
Tipu, Mambagi urang Jo muluk manih,ateh jalan aniayo, Sangajo cari kauntuangan.
Tepok, Mambaok urang Jo muluk manih saroto patakuk Sangajo cari kauntuangan
Topuak , Malokek an Fi'il, Sangajo manyakiti tubuah urang.
Tampa, Malokek an Fi'il Sangajo mambunuah.mailangan nyawo.
Siuk , Malokek api Sangajo indak Ani ayo.
Baka, Malokekan api Sangajo Ani ayo.
NAMO UNDANG.
1, Undang Putiah tampak Ari.
Ayam Putiah tobang siang,
Tali nyo Auto, tambang Yo Tulang.
Tobang nan dari ikua koto.
Inggok nyo di Kayu nan maranggeh
Basuluah matohari, bagalanggang mato urang nan banyak.
Tidak buliah ma indak lai.
2, Undang Lumpuah tak ba kaki.
Ayam hitam tobang malam.
Tali nyo obuak ,Tambang nyo tanduak.
Tobang Sakotu malam 27.
Hinggok nyo di rumpun pandan.
Kok kotat Tadonga juo, Tak dapek di cokau lai.
3, Undang Bubuang tiado sunyi.
Nan jaek tu malarian diri, Jauh nan ba hambatan, Hampia nan barungguan.
PARJALANAN UNDANG.
Ado tigo parkaronyo.
1, Undang layua malayui.
Basosi ba kato rangan.
2, Undang Suruak ma hangus i.
Baliak bolaha, Panggang ba baliak, Sayiang baleh mambaleh, kok kato ba ulak.
3.Undang tatumbuak KA kubangan.
Si jaek kaputusan tali nan tak buliah lari lai.
BOKEH SALAH .
1,Salah KA PANGULU.
Salah KA PANGULU Mambayia hutang.Tigi parkaronyo.
--Siliah Rugi , Tau diri Jo kasalahan, Mako di jalang TOMPEK ba Salah Iyo nak manyiliah sapatutan, nak manggonti sakik moyang, basi nyo diri kaba sucian.
--Bicaro si pujian Pangka, Tau Atii kasalahan diri, Mako di panggil Datuak - Datuak sanagori.Saroto Datuak KA 4 suku. Dibori minum Jo makan, lah sudah minum Jo makan Mako di buka pambicaraan, Datang Bicaro tarago Ndak di jopuk, Tibo tarago tak tuntuk, Rongkah sajo bak dalimo,
--Sombah ANDIKO.
Tahu urang Jo kasalahan awak, atau awak tau Jo kasalahan urang, Mako di tuntuk Carano diisi Jo Siriah pinang,Di sombahkan KA Datuak KA OMPEK suku, Bahaso Ado nan tatompuah Jo larangan.
2, Salah KA ALLOH SWT.
-- Minyak Ampun KA TanALLOH ,Di ikrarkab dengan lidah , barasdiakan Jo hati
--Di sesali diri akan perbuatan nan lalu, Bahaso indak ba ulang lai.
--Di lahirkan diri , Di nampak kan ja urang banyak bahasinyo Kito olah tobat, Supayo urang Jan subuhat juo di Nagori.
3,Salah KA MANUSIA.
- Basi Jo basi.
Tahu hati Kito bahasonyo Kito Ado kasalahan KA manusia, ban sasamo Islam., Di jalang urang TOMPEK salah , di minyak mooh Godang godang, minyak ampun banyak banyak, banamo baso Jo basi.
--Jamu barunuk , Badatangi urang nan TOMPEK Kito ba salah an , babaik nasi sakatidiang, saroto Jo panggang ayam, sasudah minum Jo makan di mintak ampun Jo maaf, banamo jamu barunuk.
--Dua salamat,
Tahu hati Jo kasalahan diri ,ateh manusia nan sa Agomo, Mako di undang urang nan TOMPEK Salah, saroto alim ulama, Di bori minum Jo makan ,sasudah Bicaro di buka Bicaro KA mujilih ,bahasonyo Elok KA di pakai, buruak KA di buang, KA di anyuk KA ayia ilia,Jo do'a Malin nan sapatah, di luluh KA tanah lokang, di asok jo kamoyan nan ba kobun. BANAMO DU'A SALAMAT.
4,Salah KA RAJO.
tigo parkaronyo.
-- Hukum lobiah borek.
Kobau sa ikua, boreh sa sodang nyo, longkok Jo asam garam.
--Dondo nan lobiah borek.
Diat salapan ratuh hukum, Sakato limo opang.( Tidak usah di palajari).
Takasia lobiah sangat,
Salah tak omuah di hukum, Utang tak omuah Mambayia Karono koreh bak batu.tinggi bak langik, jatuah pado buang nan Onam.
1,Buang bilah.
Buang utang nan indak Salotak satariak, sakato sarugi, Yaitu urang nan di takuti kok indak urang nan KA di bonci, Mako di hukum Jo hukum kurenah.
2, Buang Siriah, Buang kamanakan kapado mamak, Karono mamak aniayo KA haroto pisoko, nan indak mamakai martabat nan Onam, Sipat nan ompek,Dek anak kamanakan ditukuk carano,di isi Jo Siriah pinang, di sombahkan KA majilis Datuak KA 4 suku ,di sampaikan Soko KA Dilipek.
3, Buang hukum.
Sasudah hukum jatuah,utang tak omuah Mambayia,salah tak omuah manimbang, dek koreh bak candi batu, tinggi bak langik,Mako sa olun utang babayia indak di baik sailia samudiak, Baitu Pulo nan Salotak satariak, sakabo sarugi,Saini samalu,sa utang piutang,
Sampai utang babayia KA Nagori.
4.Buang Tingkarang,
Buang salamo lamonyo.
5. Buang Pulus.
Buang di anak kamanakan nan engka pado kanaikan,nan di iarentah mamaknyo.
Indak omuah di kaluajan pagi, di masuk an potang, bak andai kato bida..
Kobau Togak kubomgan tingga
Mati Onau tinggallah Hutan.
Dek Kurenah nan manyongka.
Omeh Suruak KA tambangan.
Baju tasaruang ka nan punyo.
6.Buang bidak .
Urang nan manyatoan salah saroto Tatangkok di kwalat umum, Mako di arak ilia Jo mudiak, di bori pakaian nan indak sapatuknyo, Di anta nan laki laki KA ilia Sahari pajalanan, satahun indak buliah pulang. Di anta nan parampuan KA mudiak Sahari pajalanan, satahun tak buliah pulang.
SYARAT KA GODANG AN SOKO.
Ado 5 parkaro.
1.Godang di Payung, Nasi santan.
2,Godang di Kampuang, Nasi Jo panggang Ayam.
3.Godangvdi Nagori.
Nasi saroto salomak manih, Jo Kapalo kobau.
4, Godang di Balerong, Boreh saratuh, Kobau sa ikua,Adat ba pakai ,limbagi batuang.
LONGGAMAN ADAT.
Adat ba longgam , kitab bawadak, undang batali, cupak balabuhan,
Tibo di adat nan balonggaman, Pocah sasuatu dari pado Adat.
Tibo di kitab nan bawadak, bajalan Jo barobti, bakato nan bakasudahan, Suruah kapado sah Jo bota.
Undang batali nan basosi baka Torang an.
Baa cupak nan balabuahban, Nan kasudah, sudah karojonyo.
LONGGAMAN Ado 4 parkaronyo .
PALITO NAN AMAT TORANG ,POHAN JO ULEMO KENDARAAN NAN AMAT TANGKAS, AKA JO BUDI.PAKAIAN NAN AMAT BAYIAK, FI'IL JO KALAKUAN
NAGORI NAN AMAT LEBA, SOBA JO RELA.
ADAT ,SYARAK, JO UNDANG.
CUPAK BUATAN.
Adat balonggaman, Kitab bawadak, undang batali, cupak balabuhan.
Baa adat balonggaman adolah Pocahansasuatu dari adat.
Baa Kitab nan bawadak,adolah bajalan barobti, bakato basudahan, suruknyo pado sah Jo bota pajarajaan .
Undang nan batali adolah ba sosi Jo baka Torang an .
Baa cupak nan balabuahban, adolah nan KA sudah sudah an.
Pocahan longgam Ado 4 parkaronyo.
1, Ilmu Adat
Adolah mangatahui sasuatu nan basangjutan Jo buruak Jo nan bayiak dalam satiok pajarajaan. Ado 4 parkaronyo 1, Raso, 2 Pariso, 3. Cinto,4. Kiro-kiro
2, Perjalanan Adat adolah Mengetahui bahasonyo satiok-tiok pajarajaan adolah untuak kebaikan dunia Jo akhirat, yakni 2, Syariat. 2.Tarikat, 3. Hakikat, 4.Makrifat.
3. Mukosuk adat, adolah Manuju pado sagalo kabaikan ,1,Nan bajauah Jo ba ampiang an, 2.nan basiah Jo basayang,3, Nan bahukum Jo nan damai. 4. Niat sampai kawua salamat.
4.Poham adat. Adolah Bakahondak pado kasalamatan yakni ateh 1, Kemerdekaan hati, 2.Merdeka Tubuah, 3. Merdeka Tempat. 4. Merdeka Alam.
Merdeka hati adolah Suni dari Utang piutang, Santoso dari Hino Jo malu.
Merdeka tubuah, Sehat samparorono, lolok ponuah kalazatan Jo kasonangan.
Merdeka TOMPEK adolah Bakorong Jo bakampuang, Barumah tanggo, balumbuang Jo barangkiang, Basasah Jo baladang.
Merdeka Alam, adolah Bacupak sapanjang botuang,Ba Adat sapanjang jalan, Budi Namo tompat diam, salamat barang karojo..
Kalau Adat KA di kombang, Syarak KA di Bontang, Ado ompek parkaronyo.
Adat tabatu intan,syarak taujuddulloh,Undang bajalan sandirian.
Adat nan tabatu intan iyolah KOREH JO CEMERLANG, Kok jauah dapek ba tunjuak kan, Ampiang buliah di kakok an, kok Rupo di ruponyo.di Songko Iyo Sangko indak. Jokok adat kadipakai saroto alua kadituruk, koruak sahabih gawuang,kok awak sahabih raso, saposai posai dek ma aliah kulek sahabih tulang,Batenggang sahabih dayo,dayo abih badan talotak, Tibo paham aka baronti, kato putuh sandirinyo, tak manduo cinto lai kok dayo olun abih, Pohan olun Tibo, cinto banyak Pariso, Ragu Budi manunggu, Ka ulemu Pohan ba biisiiak, dalam batin koluah Jo kosah, nosu nan ompek Pocah - nan pindah mangonai basisuruk , -pantang konai, -Tasindorong nyato konai, - batambang KA batang tubuah marasokannyo,-
Pandapek ulemu Jo aja Poham.
Ham Arif Balawan banyak.
Ham Monti mangunyah bangkai .
Ham sungguah Mambaok totap.
Ham syak Cindorong Napi.
Ham Yakin Ulemu total.
Ham Insyaf paham nan oniang.
Oniang saribu aka Tonang ulubicaro, imat dulu jimat kamudiak, Condong KA Iyo pandai malulua, bijak Sano tahu di ransam ,Jauhari tahu Jo Poham, si man mati dek kato nyo,sidiq di hati muluk mangato Kato kato dalam adat Ado 19 banyaknyo
1, kato Iyo kato baturuk 2,kato indak kato mati 3,kato ontah kato tasangkuk 4,kato basandiang malukoi 5, Kato riang kato topiayia 6,kato umum kato bonaso 7,kato subhat kato mambunuah 8,kato urang banyak kato bagoluk 9,kato anak kato manggaduah 10,kato bapak kato pangaja, 11, kato mamak kato kalipah, 12,kato alim kato hakikat 13, kato adat kato nan aman,14, kato pisoko maliputi 15 kato Dubalang kato mandoreh 16, ,kato pagawai kato pang hubuang, 17,kato Rajo kato talimpah, 18,kato pangulu kato panyalosai 18,Kato parampuan Manuruk suami.
PANGAJIAN AKA .
Basi ulik basicekeh, Baliak KA pikia, barimbo KA jonji, Taujuang bakelok, Tanjuang baliku, Aka salukah, Enjong sarajuk, saroto Tongah 30..
Jonjang aja nan 12.
Manihmuluk,Basobayiak,Elok hati,Elok pi'il,Elok kurenah,Cuci tubuah,Cuci pakaian,Cuci tompat,Murah partolongan,Kuek batanyo, Barahi Jo kabaikan, Kuek baguru.
RUKUN AKA
Songsong runuk, Baliak talontang,Marusuak batang, Balapuak surang, Mandindiang kato, Balinduang di nan torang, Cincang ayia tak putuh, Cincang abu tak babokeh
PERJALANAN AKAL .
Bafaedah sagalo kato katonyo, Bafaedah karojonyo, Mulia sagalo jonjinyo, Malu sagalo tolan Jo sahabat, Orek sagalo gonggamnyo, Mangikui parentah ALLOH SWT, Mangikuk pasuruah Rasul, Mangikuk sagalo urang nan mamarentah.
KALIKAT AKA
UJUK, YAKIN,SUNGGUAH, TOTAP.
MARTABAT AKA.
Bausaho, Babicaro,Babalanjo,Basadio.
SIFAT AKA.
Kasih KA Adat Jo agamo, Kasih kapado haroto bondo,Kasih kapado olek jamu,Kasih KA ummat Nabi Muhammad SAW.
Wali ulah aka nan 3.
Suko mamooh an kasalahan,Asa bumi Jo langik Samo rato alam kasamonyo, Marondahan diri daripada urang nan lobiah rondah martabat Yo.
NAMO AKA.
Aka sajongka, Urang lain indak Ado nan lobiah salain Inyo
Aka duo jongka, Urang indak Ado balobuah bakurang mala8nkannsamo.
Aka 3 jongka,indak Ado urang nan talobiah Jo takurang malainkan inyo.
KABOSARAN ADAT DAN KEMULIAAN.
Adolah merdeka Hati, Tubuah,Tompat saroto merdeka Alam.
Mardeka Ati adolah Suni dari utang piutang, ini Jo malu,
Olah bapakaian bagolang baparmato .Urang nyo elek panenan dunia,Urang kato Suko di makan, Dilahia tasambunyi, di batin kalihatan.
Merdeka tubuah, siat lahia bathin, Kok lolok mambori ka lazatan Jo kasonangan,Olah Suko nya tatakoluak di limbagi, bia koreh baitu Jo lunak,Kok jauah buliah di tunjukan, kok ampiang buliah di kakokkan.
Merdeka tompat, Olah sudah Sandan di pakai, olah Suko nan takoluak pado rumah tanggo, Olah tajelo barumbunan, Tampak jauah bakilauan,Nampak ampiang Rupo buliah di Liek,Pariso buliah di makan.
Merdeka Alam.
Sudah Godang pangulu ka Balerong,Godang adat ka limbago, Godang sumpik dek isinyo,bak adat sapanjang jalan, nan ba cupak sapanjang botuang,Dimano sajo tompek salamat barang karojonyo, Kok olah nan baitu,kurang banso mintak ka bapak, Kurang pisoko mintak ka mamak,Kurang SOKO bakondak KA limbago ,tigo parkaronyo
1,Basuriah basipasin. Tobang manumpu ma intan tunggua,Manyongkah dahan, mangopuang Bunta,maningga an losuang Jo maranggai,Mambao adat Jo limbago, Ado gadiang Ado balalai.
2, Tatukiak tak barindang, Inggok mancingkam,inggok manumpu, batunggua batanabuang an batang bapangabungan,kok Pocah tabingka.
3, Soko tasungkuk, Olah dapek ka tiang panjang,kok di basuah barabih ayia, di kikih barabih bosi, indak lokang dek paneh, indak lipua dek hujan,indak lupo dek lah lamo, indak ragu dek lah banyak, kok olah nan sadoan itu bakondak, adat ka dipakai, dilenong cupak nan satu,di livak pinang sadidih,di topuang batu, di karang sumpah sotia, banamo SUMPAH BISO KEWI.
SIFAT NAN TAPILIAH SAROTO LAWANNYO.
Sipat nan tapiliah Manuruk adat Jo pisoko 8 parkaronyo
1, Alim ,iyonyo sifat nan malahia kan Palito alam ayianyo joniah, sayaknyo landai, Mambori suci lahia Jo batin,suluah Bendang di nan rami, tauriah manorangi, Bokeh maniru manaladani, dunia talotak di belakang akhirat sajo nan ba odok i,
Kok ba ulemu kapalang poham, Angan panjang hakikat salah,Rangkok Budi kok kurang dalam, Gunuang tinggi di Songko rondah.
2, CODIAK, Urang CODIAK pambayia utang, utang dunia ba bao ka akhirat nan banyak sangkuk pauk, Duduaklah di adat Jo limbago, Indak pueh dek nan elok, indak posai dek nan rancak, Codiak indak mambuang kawan, Gopuak indak mambuang lomak, kok Kayo Bokeh mamintak, Kok tinggi tompek bagantuang, Godang Bokeh manyanda.
Kok nan kuriak iyolah kundi, Kok nan merah iyolah sago, Kok omeh tak Tan uji, samo lah loyang Jo timbago,
3, Barani , Barani omuah mangalah, Kato ongguak onggak geleng jauah pamandangan,ampiang bayiak pandapek,poganglah bungka Jo naroco, Takuk Karono salah, Barani dek bona, kok panjang makanan korek,singkek makanan uleh, kok indak longkok rukun Jo syoratnyo, sadoan karojo ilang kaleh.
4, Baa nan Kayo, Kayo pamupuh malu,bajuang manontang labo rugi,indak ketek ataupun Godang, indak imat Jo jimat, Rogo satalu Jo sakupang, Rogo sapiak Jo sa omeh binaso Gunuang kasudahannyo, Manuruk cupak Jo gantang nyato manuang ka limbago.kok hanyonindak baitu sawah banyak makanan tak sodang, haroto lah batunjuak sajo.
Pandai, Dek nan pandai Santoso alam, indak mancacek Jo ma inokan,indak ma anjuang Jo ma ontak an, damai ampiang sangketo jauah, urang kampuang buliah kasojuak an,kok indak pandai batinggang di mabuaknyo..
Kok manih Jan langsung di lulus,Paik oncik lansuang di luahkan,Kok batuka dek maukua,Makang kok senjang manggonok an.
Baraka, Baraka sagalo sampai,kalauk indak barombak, KA Padang indak barangun,olah batompi ba indang ngi,olah Torang ba kolami, Iyo sabuah jalan tompek lalu,sapuluah jalan tompek suruk, Kok Lia jadi jinak,jauah jadi ampiang,kok tinggi manjadi rondah, Tibo di sulik jadi mudah,nan ghaib dapek dek aja, dek merdeka salamat tubuah, bumi Sonang padi manjadi,umur panjang rasoki murah, pa abih sagalo uweh uweh nan tak panjang angan².
Longgam adat dalam torombo,Dapek pikia dalam raik, Dek Arok langkah ta jombo, Dek comeh budi marangkak /tasingik.
Bosa Batuah .nan basifat longkok,aka banyak elemu banyak, pikia mandalam sarupo alam, kok pandai mamakaikannyo urang kampuang dapek kasojuak annyo, kok indak pandai Mambaok kannyo urang kampuang ba pantiang an, Jalan baronti kato basudahan .dek padoman pado alam kok Poham orek nan lah lungga, Bumi cayia, Iman tanggolam.
Tapiliah ,4 parkaronyo.
Raso pado ayia, Pariso pado tubuah, Cinto pado tubuah,Kiro² pado ulemu.
Sangketo pado tubuah,tunggangan pado nyawo, pituah urang pandai,elok Kito paraduan, Kurang Budi tarabo rabo,Kurang lemu parolu suluah,ba dek baitu, kok Bicaro kurang kapalang aja, balemu kapalang poham ,bapikia ukan ba angan angan, Atikat salah aja sampai jonjian Tibo, Di akhirat makonyo tontu.Alloh ta'ala nan mambagi an.
LAWAN DEK SIFAT NA TAPILIAH.
Aluma toluak itiak ,Putiah di lua. Kuniang di dalam.
-Aluma kancah, , Kok tumbuah silang Jo sangketo, kok mangaju sapanjang syarak, di jalang lai basuo, di panggiia lai nyo datang, Tapi di imbau tak babunyi,golak tasrngeng urang nan banyak, awak rintang dek ongguak² sajo.
Aluma lincah,Tak Sonang diam di kampuang, tak Suni Dian di Nagori,, bak di angin parotian di pusiang kiro², Olah malauk nak mandarek,olah marantau nak mamulau, Ibarat urang baniago,di Mano layia nan eloknya disitu ambek annpoham kalua, kok kurang omeh di pinggang, Muko nan indak ba minyak lai.
Aluma pamocah,Tampang logat di tanah mokah, asa uruh di tanah arab,kalimah datang dari Alloh, hadist nan ompek dari nobi,itu kalimat nan maklumat,itu pogongan aluma ban DA ulu, banyak Bona nan kiramat,di Maso iduk jadi pogongan, nyato di akhirat ka tumpangan, Itulah hadist Jo Dolia nan barisi Kalimah, nan vatuntuk dek ulama pamocah nan kuek di da'if nan kadim di jadikan nyo,
Kok di ontam ka kuburan , di kopiang batu mejan,ka parombak Aluma nan pamocah poham urang banyak,bia Badoso indaklah Baa, Tuhan Alloh manjadi sosi, asa lai koruah ka joniah, kusuk ka salosai.
Aluma paroncah, Bakato lidah lai indak bagolang, bajalan kaki indak barenjeng, kodok taroncah di nan bukan ,tatariak Jo untuak urang, di syarak nak jadi nobi, di adat nak jadi pangulu Pulo, di dalam nak jadi Rajo, Iko banamo Malin basobab ,
Barobah barundiang marangkok rangkok, bakato marawak rawak, ,nan di urang nan bakakok ,marisk indak KA miliak awak.
Aluma latah boncah, Toluak sarok timbunan latah, Suko mangoja parampuan, hawo naposu indak bakunci, ikuk setan nan bamusuhi, pueh makangjah ilia mudiak,masuak korong kalua korong, Golak manih bak santan tangguli, gulo di Bibia , Coliak Mato indak lah manunggang,dek elok surah pangajian, lokek tiliak nan duo surah, lahia Jo batin nan lah sasuai, badotiak tubuah anggoto badokokan, Iman ponuah nan tagendeang, Cupak usoli mambuang boreh kasudahannyo, bagandiang itiak Jo ayam, sapandai² manyuruak busuak Jo anyia, lamo Jo lambek tabaun Jo tasinga juo KA Nagori,mangecek urang dalam kampuang, ma orang panjang kasamonyo, lah golak urang nan boji, manangih urang nan sayang, dek Codiak bakalampauan.
Codiak bakalampauan limo saumpamo.
Codiak banso lintah, Codiak bagotah, Codiak pamatah, Codiak pambantah, Codiak tamakan Jo atah.
Codiak banso lintah, Manjontiak ilia Jo mudiak,malayok suok kida,Tubuah lomah orang koreh, licin nan akang kapalang , manyosok darah urang sajo.
Codiak bagotah, Angan² siang Jo malam,Ba a nak murah mancari rasoki, karojo indak mancari nan ala,asa Puro lai kabarisi, di tahan jaruang Jo pukek, asa gotah lai KA mangonai, indak mangina itu eten, indak paduli Jo urang awak, itu sajo pang hidupannyo.
Codiak pamatah , Isi Kapalo asa lai KA manukuak.asa nosu lai KA iduk, asa anak lai KA makan ,indak mangina elok buruak, indak mancinto nya bayiak, Tibo di nan lunak di sudunyo, Tibo di landai di titihnyo,kok utang indak omuah Mambayia, abih akan jambatan untung di putuhnyo, Enggeran Bokeh ka jamban.
Codiak pambantah, Sungguah pun Bona dek nan urang, saketek di bantahnyo juo, Asa indak dari Inyo bapantang karojo kalalu,Suko mangecek di belakang, kok indak dapek Caro Inyo omuah ba bantah sampai bacokak,nomuah badindam bakasumat, tapi kok dapek caronyo, nomuah barugi bajarojo kalua poluah .
Codiak Tamakan Jo atah, Awak sianu Jo nan awak,Ndak tahu Jo diri, pancupak asam garam urang, sagantang balacan baulek di jujuangnyo, iduk co udang nan indak tau Jo bungkuaknyo racirik ateh Kapalo, Iyo bak manompi ampo borek ,usah boreh nan KA basuo, abunyo sajo KA dapek, dek indak pandai ma indang tamakan boreh ba atah KA jadinyo.
AMBIAK MUKO, MA ANGKEK TOLUA, BAMULUK MANIH.
5 Parkaronyo.
1. Barani buruak, Bak ibarat kudo sawah,ikua kucuk Kapalo rondah,, basan singkek talingo congang, jalan sompik lari manyimpang, orang koreh awak oanyipak, ba Bona KA Pangka longan , Suko ma arih arih musuah.
2. Barani Boruak, Panggarigak pancibia an urang, kok nampak urang KA nanolong lobiah Bona parangsang nyo, kok talobiahnyo ma ambiak Muko nomuah jadi budak urang, olah pueh bakarojoi , ba Ota dek urang Inyo indak barubah juo.
3. Barani manyuruak. Nan ba api dalam sokam, di lahia indak mangosan di dalam ati ancua luluah, Saketek ati nyo sakik, kok Ndak siang banantian malam, nan parolu Sakik ati tasampaian, pandondam.
4. Barani mairuak, Kuek batongka, bacaran, baporang porangan muluk, Kalau di Muko nan Basamo bakumpua tompek nan rami, baguluk bagalusang, muluk tajam, kok batongka Jo nan lain bakalan sajo urang Jo muluk sajo, barani Jo Suko ma ambiak Muko.
5. Barani koruak mangoruak, Sodang lolok Mato manceleang, kok indak di Muko urang nan tajombi nak manariak, nan tacuai nak ma elo, Malam bajalan ilia mudiak,basi awai ba sirusuak, inggih tolua ayam ka ATEH, olah di nasehati Jo di pakatoan Maklum pulang ka nan pandai, lah bataruak Jo barong kah , lah manih tigak Jo nan bak kian, akhia dari nan sarupo itu Namo Jo Gola lah di tukang urang. Kini banamo si RUNCIANG TANDUAK, banamo si BOBGKAK KONIANG..
KAYO JO BAKHIL Dalam adat MINANG KABAU, Di Koto Baru Simalonggang.
1, Kayo malelang,
Korong Jo kampuang tak paduli. Rumah tanggo tak ba acuahkan, Rintang malenggang ilia mudiak, bajalan kiri kanan,dari Sahari KA sapokan, dari sapokan babilang bulan gonok samusim uncanglah sarek, Siriah koduak nan lah ponuah tapi sumatangpun baitu. Bakain miang tak tadindiang, Baromeh malu tak ta Tutuk. Iduk ka tuo bak upiah, kok Tibo ngilu saroto poniang. Kampuang lah lamo tak bajalang , Iduk bak gurindam lamo.
Singunai bulunyo toduang,Iduk tapauk di Kandangan ,Sayang Jo Piti Tingga an kampuang. Kamanakan nan buliah dek parunduangan,
Loloklah bajalang pusoko, Pituah guru Jan sakali lopeh,Sungguahpun batang olah merdeko, Ingek PUCUAK kok ta ompeh,
Adat lah nyato balimbago,Cupak nan tak buliah balimbak , Syngguahpun daulu lah nyato Manisan niro, Kini kok olah jadi asam tuak .
2. Kayo Jalang.
Bak cando tobek jolong ba isi,bak lonjak kilangan tangga, Takuk Bona dek karugi, Arok dek kalabo,si Kayo bapantang usak, si Lai bapantang susuk, Kayo nak batukuak-tukuak, Dunia koreh Puro bajaik, Nosu Godang Lapa batahan,, Zakat fitrah indak bapakai, basidokah sakali tidak baragiah, itulah Kayo Jalang, Kayo satangah bakhil.
3, Kayo bungkuak Kelong, Kayo dek Lobo Jo tamak, Mamboli indak Jo harogo. Mamintak indak Jo Suko, banaroci bungka ganjia bataraju lobiah kurang, bagantang Jo Bacupak duo aso, galeh Godang labo ringansajo manyobuk sumpah, indak malu sombong Baduto ,
Ati urang jadi palopah Tiok bakato galik basumpah, Mandapek duto indak Jo upah Di akhirat nariki malampah.
4. Kayo indak Suko nanolong. Kok tumbuah susah Jo sompik, nak batinggang, nak bagantuang,nak Manyolang,nak Bautang, banyak kilik kaliciaknyo , kunci pa tuah puro jauah. Muluk manih basonyo bayiak, manakiak gotah Jo aku, mancari badodi di bukik urang, , nan masikin Arok pulang manangguang ibo sajo, Kayoindak ba paedah, Manuruk adat Nan Kayo cahayo dalam Nagori.
Basakik jadi pangulu ,Nan murah Iyo barundiang,Basakik nangginggam hulu,Bak korih patah puntiang.
Bak Antimun panjang sajongka, Saetik panjang buahnyo, Di ambiak kini dimakan kapotang,Salembari dapek parisonyo.
MARDEKO.
1, Mardeko salamat tubuah.
Tubuah sehat badan salosai, Bumi Sonang padi manjadi Pandai maagak Jo ma agiah,
2. Kamanjadi lawan dari mardeka salamat tubuah Mardeko Sogan maleh.
, Cando mardeka tampak dek urang, sogan maleh co kambiangdi baik mandi, awak bansaik sarupo Kayo, sihino sarupo mulia, indak omuah ba susah payah, Kok kecek kuntang kantuang, bak katoban bumi Alloh,galik tapokiak Jo tarorau, bak setan maruntuah bukik, kok madok KA badan tubuah, lomah tubuah tak sehat,urek Jo tulang baganjaran, lobiah lolok dai oaso jago, panyogan jago pagi pagi rugi sakorek Ari, Jangguk Jo sunguk bapa elok, bulu iduan indak paduli.
3. Mardeko dek coleh.
Basirutu, Basikutu, Basirungkuk, Basilalai, Maarok urang sajo,Tarotik bak harimau domam, lalu Puyuah di rangkok NYo juo.Kurang kurang saketek asa lai KA mardeka, nomuah Manahan awuh Jo Lapa, Lolok baduo nak di tongah Sairiang nak DA ulu, Sogan kok balobiah Jo bakurang, Baragiah Godang ka awak. Nan di urang di pasamo an, nan di awak Sonang sajo, Codiak buruak Mardeko bingung, pagaran mamaliang tinananannyo, Iduk kok co itu akia kolak kadian bakulek, bak anai² ba angan² andak tobang ka manggiriak langik, olun sampai tobang ka ATEH iduk Makang di semba layang².
4. Mardeko sumpah puleh.
Bacandi KA indak, Basiloyo lomah indak patah, Sakik Kapalo panjang obuak, Patuk ba silero makan, pisang masak indak, lalu pisang Mudo di ragehnyo, Nasi lombiak tak takunyah, korak anguh copak cimpuang, Basamo bakayo Kayo, lah Sorang di puleh nyo, itu sipat kucing Lapa, Muluk manih bak manisan,lomak nasi bak raso santan. Nan kok raso pisang masak ,bak tangguli ayia tobu, Usah lah Kito picayi i .
Kok maawai sa abiah raso, kok mangoruak sa abih gawuang , Kok Adat nak NYO SANTOSO, Simpanlah Mato KA dalam saruang.
5, Merdeko ilang laleh.
Awak Sonang tak buliah diam, Badiang lobiah bak ta panggang, Baomeh Bautang banyak ,Bapadi mamboli boreh, Lumbuang ponuah makan tak sodang , boreh di jua maso murah, Awak cukup solang solangi , Cilako nan babuek, buek, Dek banyak baribu sumpah Tubuah sehat sarek di adang adat nan ba pakai. Pituah syarak tak paduli. Kok baguru jauah sakali, omeh Jo perak tak paguno, sawah ladang tak ba paedah, Jayo KA ilang laleh sajo.
6. Mardeko sapanjang tali galeh, Indak mangona awa Jo akia, Tubuah sehat badan salosai tiok mukosuk lalu sajo, Tibo malang adang adangan, elok Jo bururuak galik tumbuah, maso sehat mabuakndek lenggang ,Tibo di Sakik apolah tenggang, Maso Mudo omeh di pinggang, Tibo tuo badan basinggang, Godang pasak dari tiang, masuak ompek kalua limo, poi nyo banyak datangnyi saketek ,aja Budi indak badaun,PUCUAK di gonteh kambiang, urek tajelo tapijak urang nan lalu, indak ba bunggo tumbuah marando, makin lamo batambah suruk, Iduk bak lintah dalam timbakau, bulakang nati dek bagaram, nasi matah gulai tabuang,pisang busuak tobu dek ulek, galeh abih tali takumpa, pokok licin galeh tandeh, Sawah tapocik dek urang Kayo, ladang tagadai Samo awak ,ban bajua lah di boli, nan di agiah lah ba mintak , dek Kayo lah mangalupak, itu lah akhia nya tajadi.
BOSA BATUAH.
Sifatnyo longkok akanyo cukuk , Pikirannyo man DA ulu an ambo rakyat kalinduang an, kok indak omuah nan ba itu ,kapenting an ambo rakyat bada ulu an. Nak Jan anguh bak baka.
Limo parkaronyo.
1, Bisa Batuah todiak pinggang.
Elok Jo rancak tompannyo sudah bacomin, tagantuang bak padoman jolong sudah. Ilia Jo mudiak kiri kanan di gilo KA rancak an, bak ayam Godang di lopeh, Adat nan kewi jadi lomah, syarak nan lazim indak totap, Rajo jaek hati NYo tinggi, tobek indak ba panyawa pagaran Bosi di rompaknyo,kok baitu nan tajadi Adat ilang syarak tak laku, Urang Dagang jadi Rajo ,Kampuang ancua adat binaso, Nagori kacau balau.
2. Bosa Batuah bak pinggang.
Aka jaek pikiran busuak , budinyo Monang, pohamnyo anyia. Umbuak lomah tipuan manih, kok lalu tipuan Aceh takonak gurindam barus, bamain tangguak malayui, Alamat Nagori andam karam. Nan baranggah di lalehnyo, nan ba isang di patahnyo. Sado nan Kayo KA manjadi miskin, namcodiak KA bingung ayam batali KA di lopehnyo, Tontu Adat nan ka binaso.
3, BOSA BATUAH Tunggang langgang,
Ati bosi pikiran batu, aka damak poham piliru, tanggung ilang barani mati. Kok Bona sagiriak bapanggang,hukum bak mambolah botuang kok angan tak balintang omuah ba dondam Jo baka sumat, Suko mambunuah anak buah. Pado iduk bacomin bangkai ,omuah mati bakalang tanah, muluk babiso lidahnyo apiak, bak doja mani ayo ummat , ma anguh baka dalam Nagori. Sungguah pun baitu. Balasan totap KA nan malakuannyo.
Bajalan bsgogeh gogeh nak Jan talendondi urang banyak. Kok salah Jan ma ngoruk, Nak sayang urang Jo awak.
Kok bakato di dalam barih. Barundiang didalam alua, Ingek Ingek nan lomak manih. Paik nan usah Kito luahkan.
4. Bosa batuah tak maninggang
Kok kecek lomak lombiakIndak manenggang ati urang. Kok adokarojo nan borek anak buah manangguang kannyo, ambo rakyat nan mamikua, Indak posai manyi rayo. Indak malu mintak tolong, sakali sapokan indak kurang, sosak Jo sompik indak paduli. Bansaik Jo miskin indak di sibuk, sulik indak buliah takato kan, kok parintah baturuk juo. Itulah Rajo Lobo Jo tamak, Sombah tunggang di ilak an, salah saketek di hukum nyo, langik runtuah bumilah cayia, lah sokah tompek bagantuang Nagori indak kasalamat lai.
5, BOSA BATUAH Kilangan magang.
Sompik ongok Bokeh diam, utak batu dadonyo sosak , tangguli Jo ayia lado di minum , bak tapi masak sabulan,samba apiak Tongah taun, dek anjuang indak ta makan dek kucing indak ta jilek, rundiang bak pitih tongah hari, Tiok sasuatu Jo bilangan, tiok sabuah jo ba laliak, bungkuak saeto lai manyusah apokoh kok bilungjuak sajongka, satuntuang tobu baulek sabarang di buangnyo.saikua kobau bakubang sakampuang konai luluak nyo, Sorang nan mambuek salah sakampuang di hukumnyo .pohamnnan indak pulang baliak, lalu lalang landak sajo, ba sondi KA Awang Awang, ba bonaj KA ampu kaki , baroreh KA Ujuang dahan, ba sisi KA Ujuang tapak, mahukum sakondak hati. Kok tampak barang mamalintang, kupak di patah tobu, kok Ado dahan nan ma ambek dahan di sokah bapalituak an, Bona indak suruk lalu, Indak nangina Tuhan Alloh. Indak Madok KA urang di nagori, Urang banyak bahati comeh , bahati takuk bak ayam Mandonga Olang, bak moncik di Muko kucing, bak kambiang dalam panjaro, Godang ketek tuo Mudo,laki Jo parampuan, di sosoi untung Jo bagian, kobau nati bantuang ta jua, ladang simak sawah tak manjadi, padi ampo paneh sataun, rumah runtuah rangkiang tumbang, kampuang manjadi Rimbo rayo, Nagori manjadi somak baluka, azab di dunia indak tatahan , bak raso masuak naroko iduk iduk. Padi diam ateh dunia elok balalu KA akhirat.
Akia Kalam nan batulih, di Sakotu Iko kini, Iyo bak kato Tambo juo.
Barundiang di dalam barih, bakato di alua Jo patuk, kok batanam di dalam paga,
Nak elok salendang dunia, nak ulam PUCUAK manjulai, nak ayia pincuran tobik, Nak licin cahayo mandatang, Nak aluh kilek lah Tibo.
Kok gantang di bodi caniago. Cupak di koto rang Piliang, Dunia abih kiamat Tibo, Lobuah Luruh jalan basimpang.
Limbago jalan batompuah, Itu NYo karojo niniak mamak, Sarugo dek iman Toguah, Naroko dek laku awak,
Tinggi ba balai kok tapancuang, Panjang tajelo kok ta korek, Masuak an Mato KA dalam saruang, Gonggam lah ulu orek orek.
Pihak imanat nan lah sudah, Ulemu di situ di putusi,
Lahia Jo bathin kok barubah,
IDUK DI MAKAN SUMPAH BISO KEWI
KATEH INDAK BA PUCUAK, KA BAWAH INDAK BA UREK, DI TONGAH DI GIRIAK KUMBANG, IDUK SOGAN MATI TAK OMUAH BAK KARAKOK TUMBUAH ATEH BATU.
NA'UZUBILLAH MINZAALIQ.
Penulis mintak maaf nan sagodang KA hadapan Mamak kasadonyo, Mintak ampun ka ALLOH nan Qodim.
Bak andai mamak juo :
Tobik luko dek pisau tajam. Luko nampak badarah darah. Duo tigo ubek panawa ,Dek PUCUAK ubi sehat juo, .
Tapi luko dek lidah tajam , Nomuah mandonyuk ka ubun², luko di lua indaklah mangosan ,namun di dalam romuak rodam, bak umpamo kain balipek ,di lua lipek tak mangosan di dalam ragi cayia manggaradai .
Mancampak nan kaduo
Mancampak nan katigo
Mancampak nan ka ompek
ADAT DALAM KESEHARIAN.
PSIKOLOGI
HARTA PUSAKA
CUPAK
Pituah ka nan mudo
ALUA PASOMBAHAN
Martabat nan onam
NINIAK NAN BAROMPEK
Nan Ompek
8 SOBAB MAMBANGUN SOKO
FALSAFAH ADAT
ASAL TUAH
Tompek salah
LARANGAN NAN OMPEK
Cemo
SOMBAH ANDIKO.
PUCUAK TINGGI NAMPAK JAUAH.
TALI TIGO SAPILIN.
KEADAAN HUKUM DI MINANG.
NAGORI KOTO BARU SIMALANGGANG.
wEB SITE NAGARI KOTO BARU SIMALANGGANG.
AHLUS SUNNAH WAL JAMAAH Dan bedanya dengan MUK TAZILAH
Penulis blog ini
Usaha Penulis.
SARAN PENULIS
SEKIAN TERIMA KASIH .
Kembali ke Google.
WASSALAMU'ALAIKUM WAROH MATULLOOHI WABAROKAATUH.
#####################################
-

Komentar
Posting Komentar